Seks a męski mózg — co naprawdę mówi neuronauka

Zobacz też: Skąd bierze się pożądanie: biologia i psychologia atrakcyjności bez mitów — rozwijamy tam ten temat z innej strony.

Neurobiologia seksu to jeden z ulubionych tematów treści, które brzmią naukowo i nie mają pokrycia w danych. Krążą po sieci zdania o „dominującej korze limbicznej u mężczyzn”, procenty przypisywane uczelniom, których nikt nie sprawdza, i statystyka o myśleniu o seksie co siedem sekund. Poniżej to, co faktycznie wynika z opublikowanych badań — i to, gdzie kończy się wiedza, a zaczyna zmyślanie.

Układ nagrody, dopamina i różnica między chceniem a lubieniem

Najlepiej udokumentowana część neurobiologii pożądania nie dotyczy płci, tylko nagrody. Przegląd badań obrazowych Janniko Georgiadisa i Mortena Kringelbacha („Progress in Neurobiology”, 2012) pokazał, że sieci mózgowe aktywne podczas podniecenia i orgazmu w dużej mierze pokrywają się z tymi, które obsługują inne przyjemności. Autorzy opisali reakcję seksualną w tych samych kategoriach co pozostałe nagrody: faza chcenia, faza lubienia, sytość.

Kluczowe rozróżnienie pochodzi z prac Kenta Berridge’a i Terry’ego Robinsona. Mezolimbiczny układ dopaminowy odpowiada przede wszystkim za „chcenie”, czyli motywacyjną wartość przypisywaną bodźcowi, a nie za samą przyjemność. „Lubienie” opiera się na mniejszych i bardziej kruchych obwodach opioidowych i dopaminy nie wymaga. Dlatego można czegoś intensywnie pragnąć, nie czerpiąc z tego szczególnej satysfakcji — a popularne równanie „dopamina = przyjemność” jest po prostu błędne.

Że dopamina realnie napędza popęd, widać w klinice. W badaniu DOMINION, obejmującym 3090 pacjentów z chorobą Parkinsona, zaburzenia kontroli impulsów stwierdzono u 13,6% badanych, w tym zachowania seksualne u 3,5%. Wśród leczonych agonistą dopaminy odsetek wynosił 17,1% wobec 6,9% u pozostałych. To jeden z niewielu przypadków, w których da się wskazać kierunek zależności, a nie tylko współwystępowanie.

Nie ma czegoś takiego jak męski i kobiecy mózg

Daphna Joel i współpracownicy (PNAS, 2015) przeanalizowali dane obrazowe z kilku dużych zbiorów i pokazali dwie rzeczy. Rozkłady poszczególnych cech mózgu u kobiet i mężczyzn silnie na siebie nachodzą, a pojedynczy mózg rzadko jest wewnętrznie spójny — częściej stanowi mozaikę cech typowych dla obu płci. Praca wywołała spór metodologiczny, m.in. odpowiedź Del Giudice i wsp. w PNAS z 2016 roku, ale nawet krytycy nie bronili tezy o dwóch osobnych typach mózgu.

W samym obszarze seksu jest podobnie. Metaanaliza Mitrichevej i wsp. (PNAS, 2019), obejmująca 61 badań fMRI z udziałem około 1850 osób oglądających bodźce erotyczne, nie wykazała różnic zależnych od płci — wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, że mózg mężczyzny reaguje „bardziej wzrokowo”. Ten wynik też ma swoją polemikę: w PNAS z 2020 roku ukazała się odpowiedź zatytułowana wprost „Neural substrates of sexual arousal revisited: Dependent on sex”, a wcześniejsza metaanaliza Poeppla i wsp. (2016) znajdowała drobne różnice w strukturach podkorowych. Uczciwy wniosek brzmi więc: jeśli różnice istnieją, są małe i niespójne między analizami.

Dlatego zdania w rodzaju „u Ciebie dominuje kora limbiczna, a u Niej przedczołowa” nie są uproszczeniem — są zmyślone. Układ limbiczny to zbiór struktur, a nie tryb pracy, który mógłby się „włączać” u jednej płci. Struktury limbiczne i kora przedczołowa działają razem u wszystkich ludzi. Żadne badanie nie wykazało, żeby płeć przełączała „dominację” jednego obszaru nad drugim.

Co siedem sekund? Skąd wiadomo, że to nieprawda

Akurat tę liczbę da się sprawdzić, bo ktoś ją policzył. Terri Fisher, Zachary Moore i Mary-Jo Pittenger („Journal of Sex Research”, 2012) dali 283 studentom — 120 mężczyznom i 163 kobietom w wieku 18–25 lat — mechaniczne liczniki golfowe i przez tydzień kazali odnotowywać myśli o seksie, jedzeniu albo śnie.

Mediana u mężczyzn wyniosła 19 myśli o seksie dziennie, u kobiet 10. „Co siedem sekund” oznaczałoby ponad 8000 myśli w ciągu 16 godzin czuwania, czyli mniej więcej 400 razy więcej, niż zmierzono.

Ciekawsze są jednak dwie inne rzeczy. Po pierwsze rozrzut: od 1 do 388 myśli dziennie u mężczyzn i od 1 do 140 u kobiet. Różnice między poszczególnymi mężczyznami są więc nieporównanie większe niż różnica między przeciętnym mężczyzną a przeciętną kobietą. Po drugie mężczyźni raportowali także więcej myśli o jedzeniu (18 wobec 15) i śnie (11 wobec 8,5), więc nie chodzi o „seks w głowie”, tylko o ogólnie częstsze rejestrowanie potrzeb fizjologicznych. Sama Fisher podkreślała, że lepszym predyktorem częstości takich myśli niż płeć był emocjonalny stosunek badanego do seksualności.

Ograniczenia są oczywiste: studenci, samoobserwacja, a świadome liczenie myśli zmienia to, ile się ich zauważa. To badanie nie mówi, ile razy dziennie myśli o seksie czterdziestopięciolatek. Mówi natomiast jednoznacznie, że liczba „co siedem sekund” nie pochodzi z żadnego pomiaru.

Dlaczego różnice między samymi mężczyznami są tak duże

Skoro jeden badany kliknął licznik raz dziennie, a inny 388 razy, warto zapytać, co za tym stoi. Fisher sprawdziła to w tych samych danych. Najsilniejszym predyktorem okazała się erotofilia, czyli ogólny emocjonalny stosunek do seksualności — od unikania i skrępowania po nastawienie pozytywne. W jej analizie erotofilia przewidywała częstość myśli o seksie lepiej niż płeć badanego. Drugi czynnik jest jeszcze bardziej prozaiczny: u kobiet istotnym predyktorem była też skłonność do odpowiadania zgodnie z oczekiwaniami społecznymi, u mężczyzn nie. Część „różnicy między płciami” w takich badaniach powstaje więc nie w głowach, tylko w formularzach.

Do tego dochodzą czynniki, które da się policzyć na dużych próbach. W brytyjskim badaniu populacyjnym Natsal-3 („The Lancet”, 2013) brak zainteresowania seksem trwający co najmniej trzy miesiące w ciągu ostatniego roku zgłosiło 15,0% mężczyzn i 34,2% kobiet. Zjawisko wiązało się z wiekiem oraz ze stanem zdrowia fizycznego i psychicznego, w tym z depresją — a nie z jakąś stałą „męską normą” popędu.

Osobna kategoria to leki. Metaanaliza Alessandra Serrettiego i Alberta Chiesy („Journal of Clinical Psychopharmacology”, 2009) pokazała, że odsetek pacjentów zgłaszających zaburzenia seksualne w trakcie leczenia przeciwdepresyjnego wahał się od 25,8% do 80,3% w zależności od preparatu. Dla części leków — m.in. bupropionu, mirtazapiny, moklobemidu, agomelatyny i nefazodonu — różnica wobec placebo nie była istotna. Jeśli popęd spadł w tym samym miesiącu, w którym zaczęła się nowa terapia, to pierwsza hipoteza do sprawdzenia, a nie ostatnia.

Praktyczny wniosek jest taki, że „prawidłowa” liczba myśli o seksie nie istnieje — mediana z badania Fisher to opis grupy, nie norma dla pojedynczego człowieka. Sensowne pytanie nie brzmi „ile powinienem”, tylko „czy coś się zmieniło względem mojego własnego stanu sprzed roku i czy mi to przeszkadza”. Dopiero odpowiedź twierdząca na oba człony jest powodem, żeby czegoś szukać.

Testosteron a libido: próg, nie regulator głośności

Testosteron jest potrzebny do pożądania i to nie jest kontrowersyjne. Kontrowersyjne jest to, co z tego wynika dla mężczyzny z wynikiem mieszczącym się w normie.

European Male Ageing Study (Wu i wsp., „New England Journal of Medicine”, 2010), obejmujące ponad 3300 mężczyzn po czterdziestce, ustaliło minimalne kryteria późnego hipogonadyzmu: współwystępowanie trzech objawów seksualnych — rzadszych erekcji porannych, gorszej erekcji i obniżonego pożądania — z testosteronem całkowitym poniżej 11 nmol/l i wolnym poniżej 220 pmol/l. Sam niski wynik bez objawów albo objawy przy prawidłowym wyniku nie wystarczają do rozpoznania.

Metaanalizy badań z randomizacją i placebo, m.in. praca Ponce i wsp. opublikowana w „Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” w 2018 roku, pokazują ten sam wzorzec. U mężczyzn z hipogonadyzmem terapia testosteronem poprawia pożądanie, funkcję erekcyjną i satysfakcję seksualną, ale efekt jest niewielki. U mężczyzn ze stężeniem w normie testosteron funkcji seksualnych nie poprawia. Do tego dochodzą działania niepożądane — najlepiej udokumentowana jest erytrocytoza, czyli nadmierny wzrost liczby czerwonych krwinek.

• Testosteron działa progowo: powyżej pewnego poziomu więcej nie znaczy lepiej.
• Jednorazowy wynik nie wystarcza — oznaczenie robi się rano, na czczo i powtarza.
• Objawy w rodzaju spadku energii czy gorszego nastroju są niespecyficzne i najczęściej mają inną przyczynę.
• Terapia bez rozpoznanego hipogonadyzmu to leczenie liczby, a nie problemu.

Wiek: co realnie zmienia się po czterdziestce

W EMAS obniżoną częstość myśli o seksie mierzono jako jeden z trzech objawów seksualnych, więc to badanie mówi wprost o temacie tego tekstu — tyle że w innym wieku niż studenci z licznikami golfowymi. Najciekawsze jest to, że poszczególne objawy „odrywały się” od normy przy różnych stężeniach hormonu. Rzadsze myśli o seksie wiązały się z testosteronem całkowitym poniżej 8,5 nmol/l, a niespecyficzny spadek energii już poniżej 13 nmol/l. Innymi słowy libido reaguje dopiero na wyraźnie głębsze niedobory niż to, co mężczyźni najczęściej przypisują „niskiemu testosteronowi”.

Skala zjawiska też jest mniejsza, niż sugerują reklamy klinik hormonalnych. Pełne kryteria późnego hipogonadyzmu spełniało w EMAS około 3% mężczyzn w wieku 60–69 lat i około 5% w wieku 70–79 lat. U zdecydowanej większości sześćdziesięciolatków, którzy zauważają spadek popędu, przyczyna leży więc gdzie indziej.

Sam spadek stężeń z wiekiem jest realny, ale nie jest czystym efektem kalendarza. W analizie EMAS opublikowanej w „Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” w 2008 roku (Wu i wsp., ponad 3200 mężczyzn w wieku 40–79 lat) wolny testosteron obniżał się średnio o około 3,1 pmol/l rocznie, przy jednoczesnym wzroście LH, co wskazuje na stopniowe pogarszanie się funkcji jąder. Jednocześnie otyłość, choroby współistniejące i palenie wpływały na profil hormonalny niezależnie od wieku. Część tego, co bierzemy za „hormony po czterdziestce”, to po prostu przyrost tkanki tłuszczowej i gorsze zdrowie metaboliczne — a to akurat podlega zmianie.

Czego nie wiemy: nikt nie powtórzył pomiaru z licznikami na mężczyznach po czterdziestce ani po sześćdziesiątce. Dane deklaratywne pokazują, że zainteresowanie seksem słabnie z wiekiem, ale konkretna liczba myśli dziennie dla tych grup nigdy nie została zmierzona. Każdy tekst, który ją podaje, ją wymyśla.

Sen, trening i stres — tu wpływ jest mierzalny

Najmocniejszy pojedynczy eksperyment dotyczy snu. Rachel Leproult i Eve Van Cauter (JAMA, 2011) zamknęły w laboratorium 10 zdrowych mężczyzn o średniej wieku 24 lata i przez tydzień ograniczyły im sen do 5 godzin na dobę. Testosteron w godzinach czuwania spadł o 10–15% (z 18,4 do 16,5 nmol/l, a po południu i wieczorem z 17,9 do 15,5 nmol/l). Próba jest mała, ale to badanie interwencyjne, a nie ankieta.

Do tego dochodzi bezdech senny. Metaanaliza opublikowana w „Andrology” (Su i wsp., 2022) wykazała, że ciężki obturacyjny bezdech senny wiąże się z istotnie niższym stężeniem testosteronu, a zaburzenia erekcji są w tej grupie częste. Jeśli chrapiesz, budzisz się niewyspany i widzisz spadek popędu, diagnostyka snu ma większy sens niż jakikolwiek suplement.

Aktywność fizyczna ma najlepiej udokumentowany wpływ na erekcję, czyli na mechanikę naczyniową. Przegląd badań interwencyjnych Gerbild i wsp. („Sexual Medicine”, 2018) wskazuje na około 160 minut tygodniowo umiarkowanego lub intensywnego wysiłku aerobowego przez pół roku u mężczyzn, u których problem wiąże się z brakiem aktywności, otyłością, nadciśnieniem, zespołem metabolicznym lub chorobą sercowo-naczyniową. Metaanaliza badań randomizowanych („The Journal of Sexual Medicine”, 2023) dała poprawę średnio o 2,8 punktu w skali IIEF-EF wobec grup kontrolnych, przy czym efekt był największy u mężczyzn z najcięższymi objawami (4,9 punktu).

Skrajność działa w drugą stronę. Opisany przez Anthony’ego Hackneya „exercise-hypogonadal male condition” dotyczy mężczyzn trenujących wytrzymałościowo od lat, u których spoczynkowy testosteron bywa trwale obniżony. To nie argument przeciw bieganiu, tylko przeciw traktowaniu objętości treningu jako wartości samej w sobie.

Ze stresem sprawa wygląda inaczej, niż sugerują nagłówki. Powiązania osi stresu z osią rozrodczą są opisane fizjologicznie, ale nie ma dobrych badań u ludzi, które pokazywałyby, o ile konkretnie kortyzol obniża pożądanie. Każdy tekst podający tu procent zmyśla go.

Jak rozpoznać zmyśloną neuronaukę

Większość bzdur o „męskim mózgu” ma powtarzalne cechy. Wystarczy sprawdzić kilka rzeczy, żeby odróżnić opis badania od jego imitacji.

• Sama nazwa uczelni, bez autora, roku i czasopisma („badanie z Harvardu wykazało”) — realne badanie zawsze da się zacytować.
• Okrągłe procenty bez podanej liczebności próby.
• Twierdzenia o „dominacji” jednego obszaru mózgu u jednej płci.
• Wniosek o przyczynie wyciągnięty z badania korelacyjnego albo z pojedynczego skanu.
• Jeden hormon jako wyjaśnienie całego zachowania.
• Brak jakiejkolwiek wzmianki o ograniczeniach badania.

Realna wiedza jest mniej efektowna. Pożądanie obsługuje ten sam układ nagrody co inne przyjemności, różnice między konkretnymi ludźmi są większe niż różnice między płciami, a rzeczy, które faktycznie da się zmienić — sen, aktywność fizyczna, leczenie bezdechu i zaburzeń metabolicznych — działają wolno i nieefektownie. Za to naprawdę.