Czy warto być sławnym? Co o cenie rozgłosu mówią badania

Pytanie „czy warto być sławnym” brzmi jak temat na luźną rozmowę, ale ma zaskakująco dobrze udokumentowaną odpowiedź. Psychologia bada sławę od kilkudziesięciu lat: mierzy dobrostan ludzi, którzy postawili na rozgłos jako cel życiowy, rozmawia z tymi, którzy go osiągnęli, i liczy, ile ci ludzie żyją. Wyniki są zaskakująco spójne, a jednocześnie mniej efektowne niż cytaty krążące po internecie.

Uprzedzamy od razu: większość „cytatów wielkich ludzi o sławie”, które znajdziesz w sieci, nigdy nie padła. W tym tekście zostały tylko trzy, które da się doprowadzić do konkretnego wywiadu z konkretną datą.

Dlaczego w ogóle chcemy być widziani

Pod hasłem „chcę być sławny” zwykle kryje się coś innego niż sama sława. Zespół Dary Greenwood z Uniwersytetu Vassar sprawdził w 2013 roku, jakie cechy przewidują atrakcyjność rozgłosu. Okazało się, że im silniejsza u człowieka potrzeba przynależności, tym bardziej pociągają go wszystkie badane odmiany sławy — widoczność, status i wersja prospołeczna, czyli „chcę być znany, żeby móc pomagać” — i tym częściej fantazjuje o byciu znanym. Narcyzm przewidywał węższy wycinek: widoczność i status.

To ważne rozróżnienie. Potrzeba przynależności to potrzeba bycia zauważonym przez konkretnych ludzi, którzy są obok. Sława jest jej protezą na skalę masową — daje uwagę tysięcy osób, których nie znasz, w miejsce uwagi kilku, na których ci realnie zależy.

Skąd bierze się przekonanie, że to dobry interes? Yalda Uhls i Patricia Greenfield z UCLA przeanalizowali wartości promowane w najpopularniejszych serialach dla dzieci w wieku 9–11 lat, co dekadę od 1967 do 2007 roku. Sława zajmowała 15. miejsce w 1987 i 1997 roku. W 2007 była już pierwsza, a cała czołówka wyglądała tak: sława, osiągnięcia, popularność, wizerunek, sukces finansowy. Dekadę wcześniej pierwsze miejsca zajmowały poczucie wspólnoty i życzliwość wobec innych.

Sława jako cel życiowy: co pokazują badania nad dobrostanem

Najlepiej przebadany fragment tej układanki to podział celów życiowych na wewnętrzne i zewnętrzne, wprowadzony przez Tima Kassera i Richarda Ryana. Do wewnętrznych zaliczają się samoakceptacja, bliskie relacje, wkład we własną społeczność i zdrowie. Do zewnętrznych — bogactwo, atrakcyjny wizerunek i uznanie społeczne, czyli dokładnie to, z czego zrobiona jest sława. Im większą wagę człowiek przypisuje celom zewnętrznym względem wewnętrznych, tym niższa jego witalność i poziom samorealizacji oraz tym więcej dolegliwości fizycznych zgłasza.

Można było na to odpowiedzieć: dobrze, ale to badania na ludziach, którzy o sławie dopiero marzą. Może problem znika, gdy cel zostanie osiągnięty. Christopher Niemiec, Ryan i Edward Deci sprawdzili to w 2009 roku, śledząc absolwentów przez rok po studiach. Osiąganie celów wewnętrznych wiązało się ze wzrostem dobrostanu. Osiąganie celów zewnętrznych nie dawało tej korzyści, a wręcz szło w parze ze wskaźnikami złego samopoczucia. Kluczowa jest tu asymetria: to nie porażka w pogoni za sławą okazuje się bolesna, tylko sukces, który nie dostarcza tego, po co się po niego szło.

Najkrócej ujął to Jim Carrey w rozmowie z Jayem Stone’em dla dziennika „The Ottawa Citizen” w grudniu 2005 roku: „Uważam, że każdy powinien stać się bogaty i sławny i dostać wszystko, o czym kiedykolwiek marzył, żeby zobaczyć, że to nie jest odpowiedź”.

Jak sława wygląda od środka

W 2009 roku Donna Rockwell i David Giles opublikowali w „Journal of Phenomenological Psychology” badanie oparte na pogłębionych wywiadach z 15 znanymi Amerykanami z różnych światów: polityki, prawa, biznesu, wydawnictw, sportu, muzyki, filmu i telewizji. To nie sondaż, tylko próba opisania, czym bycie sławnym jest jako doświadczenie.

Po stronie relacji z samym sobą wracały te same wątki: utrata prywatności, doświadczenie bycia traktowanym jak rzecz, a nie osoba, przytłaczające oczekiwania otoczenia, ale też realna gratyfikacja potrzeb ego i poczucie symbolicznej nieśmiertelności. Po stronie relacji ze światem: pieniądze, dostęp do ludzi i miejsc, więcej pokus oraz troska o to, co ta sytuacja robi rodzinie.

Autorzy wskazali cztery obszary ryzyka dla zdrowia psychicznego osób znanych:

• rozszczepienie na personę publiczną i człowieka prywatnego, między którymi trzeba się przełączać,
• nieufność wobec nowych osób i niemożność ustalenia, kto podchodzi do ciebie, a kto do twojego nazwiska,
• izolacja, która wynika z obu powyższych,
• niechęć do rezygnacji ze sławy, nawet gdy jej koszty są już jawne.

Badacze opisali też sam proces jako sekwencję czterech faz: miłości i nienawiści, uzależnienia, akceptacji i adaptacji. Marilyn Monroe powiedziała Richardowi Merymanowi w wywiadzie opublikowanym w „Life” 3 sierpnia 1962 roku, dwa dni przed swoją śmiercią: „Myślę, że kiedy jesteś sławny, każda twoja słabość jest wyolbrzymiona”. W tym samym wywiadzie prosiła: „Jeśli sława przeminie — to cześć, miałam cię, sławo”.

Cena, którą widać w statystykach umieralności

Najtwardsze dane dotyczą muzyków. Mark Bellis i współpracownicy prześledzili w „BMJ Open” (2012) losy 1489 gwiazd rocka i popu, które zyskały rozgłos między 1956 a 2006 rokiem. Do lutego 2012 zmarło 137 z nich. Względne przeżycie amerykańskich i kanadyjskich artystów spadało z 99,3 procent rok po zdobyciu sławy do 87,6 procent po czterdziestu latach. U Europejczyków spadek był płytszy — do 97,6 procent po 24 latach — po czym wracał do poziomu populacji. Mediana wieku w chwili śmierci wyniosła 45,2 roku w Ameryce Północnej i 39,6 roku w Europie.

Dwie liczby z tego badania są szczególnie wymowne. Po pierwsze, soliści z Ameryki Północnej mieli wyraźnie wyższe ryzyko zgonu niż muzycy grający wyłącznie w zespołach (skorygowany hazard ratio 4,24; przedział ufności 95 procent: 2,53–7,09). Po drugie, 38,7 procent wszystkich zgonów miało związek z substancjami albo ryzykownym zachowaniem, ale wśród artystów z co najmniej dwoma trudnymi doświadczeniami z dzieciństwa odsetek ten sięgał 80 procent, wobec 30,8 procent u tych bez takich doświadczeń.

Podobny wzorzec widać w innym materiale. Catherine i Richard Epstein przeanalizowali w „QJM” (2013) tysiąc kolejnych nekrologów opublikowanych w „New York Timesie” w latach 2009–2011. Najkrócej żyli sportowcy (średnio 77,4 roku) i artyści estradowi (77,1), najdłużej wojskowi (84,7), ludzie biznesu (83,3) i politycy (82,1).

Trzeba to czytać ostrożnie: są to korelacje, a nie dowód, że sława zabija. Zawody estradowe przyciągają ludzi o określonym profilu, dają nieregularny tryb życia i łatwy dostęp do używek, a badanie Bellisa wprost wskazuje, że część ryzyka przynoszą artyści ze sobą jeszcze sprzed kariery. Ale kierunek zależności powtarza się w niezależnych zbiorach danych i to samo w sobie jest informacją.

Prywatność jest jednorazowa

Bogactwo i sława są w potocznym myśleniu jednym pakietem, choć działają zupełnie inaczej. Bill Murray zauważył w rozmowie z „The Guardian” w grudniu 2003 roku: „Zawsze chcę powiedzieć ludziom, którzy chcą być bogaci i sławni: spróbujcie najpierw być bogaci. Zobaczcie, czy to nie załatwia większości sprawy”.

Pieniądze można zarobić i wydać, można je stracić i zarobić ponownie. Rozpoznawalność jest nieodwracalna w jedną stronę — po jej zdobyciu nie ma procedury powrotu. Rockwell i Giles opisali to jako utratę prywatności połączoną z fundamentalną asymetrią wiedzy: tysiące ludzi mają o tobie wyrobione zdanie, a ty nie wiesz o nich nic. Każde nowe spotkanie zaczyna się od pytania, czy druga osoba przyszła do ciebie, czy do twojej rozpoznawalności. Stąd nieufność, a od nieufności krótka droga do izolacji, którą badacze wymienili jako osobny czynnik ryzyka.

Co z tego wynika, jeśli budujesz własne zasięgi

Praktyczny wniosek z tych badań nie brzmi „unikaj rozgłosu”. Brzmi raczej: sprawdź, czym sława jest w twoim planie — skutkiem ubocznym czegoś, co robisz dobrze, czy celem samym w sobie. To rozróżnienie ma mierzalne konsekwencje dla dobrostanu, bo dokładnie ono odpowiada podziałowi na cele wewnętrzne i zewnętrzne u Kassera i Ryana.

Kilka pytań, które warto sobie zadać, zanim zainwestujesz kolejny rok w budowanie widoczności:

• Czy robiłbyś tę samą rzecz, gdyby nikt jej nie widział? Jeśli tak, rozgłos jest premią. Jeśli nie, jest jedyną wypłatą — a badania mówią, że akurat ta wypłata nie poprawia samopoczucia.
• Ile osób z twojego bliskiego otoczenia zna cię takiego, jakim jesteś bez publiczności? To najlepszy bufor przed rozszczepieniem na personę i człowieka.
• Czy jesteś gotów przyjąć, że nie da się być rozpoznawalnym wybiórczo — w dobrym dniu i przy dobrym oświetleniu?
• Czy masz coś, co daje ci poczucie kompetencji niezależnie od reakcji publiczności? Bez tego każdy spadek zasięgów staje się informacją o twojej wartości.

To dotyczy również mikrosławy w mediach społecznościowych, która działa na tych samych mechanizmach, tylko w mniejszej skali. Kilkadziesiąt tysięcy obserwujących wystarczy, żeby doświadczyć bycia traktowanym jak postać, a nie człowiek, żeby zacząć zarządzać personą i żeby przestać być pewnym intencji nowych znajomych. Jednocześnie ta skala rzadko daje to, po co ludzie sięgają po rozgłos — bo tego, czego szukają, dostarczają relacje, a nie liczniki.

Odpowiedź na tytułowe pytanie brzmi więc: sława bywa sensownym efektem ubocznym roboty, którą i tak chciałbyś wykonywać. Jako cel sam w sobie jest jednym z najgorzej wycenionych aktywów, jakie psychologia zdążyła policzyć — kosztuje prywatność i zaufanie, a w zamian daje coś, co według badań nie podnosi dobrostanu nawet wtedy, gdy się uda.