Kac: co go wywołuje, co naprawdę pomaga i kiedy to już zatrucie

Kac ma jedną cechę, która zaskakuje najbardziej: nie uderza wtedy, gdy alkoholu jest w tobie najwięcej. Objawy osiągają szczyt dopiero wtedy, kiedy stężenie alkoholu we krwi wraca mniej więcej do zera — czyli zwykle rano, kilka godzin po ostatnim kieliszku. Potrafią się ciągnąć dobę albo dłużej.

Kac to znacznie więcej niż ból głowy

Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) definiuje kaca jako zestaw objawów będących konsekwencją wypicia zbyt dużej ilości alkoholu. Lista jest dłuższa, niż większość ludzi zakłada:

• zmęczenie, osłabienie i pragnienie
• ból głowy i bóle mięśni
• nudności, ból brzucha, zawroty głowy
• nadwrażliwość na światło i dźwięk
• niepokój, rozdrażnienie, poty
• podwyższone ciśnienie krwi

To nie jest wyłącznie kwestia samopoczucia. Podczas kaca upośledzona zostaje uwaga, zdolność podejmowania decyzji i koordynacja ruchowa. W kontrolowanym badaniu, w którym uczestnicy pili do poziomu około 0,11 g% alkoholu w wydychanym powietrzu, następnego ranka mieli gorsze wyniki w testach czujności i szybkości przetwarzania — mimo że alkohol zdążył się już wypłukać. Im silniejszy kac, tym większe pogorszenie. Prowadzenie auta czy obsługa maszyn „na kacu” to realne ryzyko, nie przenośnia.

Odwodnienie to tylko jeden z kilku mechanizmów

Popularne tłumaczenie „bo się odwodniłeś” jest prawdziwe tylko częściowo. NIAAA wymienia sześć czynników, które składają się na poranny stan, i odwodnienie opisuje jako łagodne:

• Łagodne odwodnienie. Alkohol hamuje wydzielanie wazopresyny — hormonu, który każe nerkom zatrzymywać wodę. Efekt: częstsze oddawanie moczu i utrata płynów. Odpowiada głównie za pragnienie, zmęczenie i część bólu głowy.
• Rozbity sen. Po alkoholu zasypia się szybciej, ale sen jest pofragmentowany i kończy się wcześniejszym wybudzeniem. W badaniach z polisomnografią alkohol obniżał efektywność snu, skracał fazę REM i zwiększał czas czuwania w nocy.
• Podrażnienie przewodu pokarmowego. Alkohol bezpośrednio drażni błonę śluzową żołądka i zwiększa wydzielanie kwasu. Stąd nudności i ból brzucha.
• Stan zapalny. Alkohol nasila reakcję zapalną w organizmie. To ten sam mechanizm, który podczas infekcji daje uczucie rozbicia — i prawdopodobnie odpowiada za sporą część „grypopodobnych” objawów kaca.
• Aldehyd octowy. Wątroba przetwarza etanol do acetaldehydu — toksycznego, krótko żyjącego metabolitu, który napędza stan zapalny w wątrobie, trzustce, mózgu i przewodzie pokarmowym.
• Mini-odstawienie. Mózg dostosowuje się do obecności alkoholu w trakcie picia. Gdy działanie ustępuje, wahadło odbija w drugą stronę: pojawia się niepokój i rozdrażnienie silniejsze niż przed piciem.

Warto zauważyć, czego na tej liście nie ma. Analiza badań mierzących parametry krwi wykazała, że stężenia hormonów, elektrolitów, wolnych kwasów tłuszczowych, mleczanu, kortyzolu i glukozy nie korelowały istotnie z nasileniem kaca. Istotnie korelowały natomiast czynniki immunologiczne — czyli właśnie stan zapalny.

Dlaczego ten sam wieczór jednych ścina, a innych nie

Najsilniejszym pojedynczym czynnikiem jest po prostu ilość wypitego alkoholu. NIAAA formułuje to bez ozdobników: im więcej ktoś wypije, tym gorszy będzie kac — niezależnie od tego, czy było to piwo, wino, mocny alkohol, czy ich kombinacja.

Rodzaj trunku ma znaczenie drugorzędne, ale mierzalne. Ciemne alkohole zawierają więcej kongenerów — związków powstających przy fermentacji i leżakowaniu, odpowiedzialnych za smak i zapach. W badaniu porównującym bourbon z wódką przy tym samym stężeniu alkoholu we krwi bourbon dawał wyraźnie gorszy kac. Co ciekawe, na wyniki testów poznawczych następnego dnia rodzaj trunku nie wpływał: kongenery pogarszały samopoczucie, ale nie sprawność. Metanol, jeden z podejrzewanych kongenerów, w badaniu z pomiarem stężenia w moczu nie korelował z nasileniem kaca.

Reszta różnic to indywidualna biologia. Przegląd badań nad metabolizmem alkoholu wykazał, że szybsza eliminacja etanolu wiąże się z łagodniejszym kacem — im dłużej etanol krąży, tym więcej zdąży przeniknąć do mózgu. Analiza relacji 727 osób pijących pokazała z kolei trzy różne przebiegi kaca w czasie: stopniowo słabnący (najczęstszy, ponad połowa przypadków, przeważa u mężczyzn), utrzymujący się na stałym poziomie oraz narastający i opadający w kształcie odwróconej litery U.

Co pomaga, a co jest mitem

Systematyczny przegląd badań z randomizacją opublikowany w „BMJ” objął osiem prób testujących m.in. propranolol, tropisetron, kwas tolfenamowy, fruktozę, glukozę oraz preparaty z ogórecznika, karczocha, opuncji i drożdży. Wniosek autorów: nie istnieją przekonujące dowody, by jakakolwiek interwencja — konwencjonalna czy „naturalna” — skutecznie zapobiegała kacowi lub go leczyła. Najskuteczniejszą metodą uniknięcia objawów pozostaje abstynencja albo umiar.

Rzeczy, które krążą w internecie i po prostu nie działają:

• Kawa i zimny prysznic. NIAAA klasyfikuje to wprost jako mit. Nie ma sposobu na przyspieszenie regeneracji mózgu po alkoholu — kawa ani prysznic tego nie zmienią.
• „Klin klinem”. Poranny alkohol może chwilowo stłumić część objawów, ale przedłuża rozbicie i całą resztę kaca.
• Elektrolity i izotoniki. Badania nie wykazały związku między skalą zaburzeń elektrolitowych a nasileniem kaca ani wpływu dodatkowych elektrolitów na jego przebieg. U większości ludzi organizm sam szybko przywraca równowagę.
• Kolejność drinków. Powiedzonka w rodzaju „piwo przed wódką” nie mają pokrycia. Liczy się łączna ilość alkoholu.
• Suplementy „na wątrobę” i miód. Fruktoza i glukoza były testowane w badaniach z randomizacją i nie wypadły lepiej od placebo. Preparaty ziołowe nie mają wiarygodnego potwierdzenia.

Osobny przypadek to kroplówki „na kaca”, oferowane komercyjnie jako sposób na wyrównanie gospodarki wodno-elektrolitowej. Skoro badania nie wiążą skali zaburzeń elektrolitowych z ciężkością kaca, trudno oczekiwać, by dożylne uzupełnianie elektrolitów robiło coś więcej niż szybsze nawodnienie — które w większości przypadków osiągniesz szklanką wody. Mit jest też sam mechanizm „kawa maskuje upojenie”: metaanaliza badań nad łączeniem alkoholu z napojami z kofeiną wykazała, że kofeina nie zmieniała subiektywnej oceny stanu upojenia.

Co zostaje? Czas. Organizm musi usunąć toksyczne produkty przemiany alkoholu, nawodnić się, wygoić podrażnione tkanki i przywrócić normalną pracę układu odpornościowego oraz mózgu. Sensowne jest picie wody, zjedzenie czegoś lekkostrawnego, dospanie i odpuszczenie sobie na ten dzień jazdy samochodem. To łagodzenie przebiegu, a nie skracanie go — i warto mieć świadomość, że żaden z tych kroków nie przyspiesza dochodzenia mózgu do formy.

Leki przeciwbólowe: dwa różne rodzaje ryzyka

To fragment, w którym poradniki najczęściej wprowadzają w błąd, a stawka jest najwyższa. Obie popularne grupy leków niosą przy alkoholu ryzyko — tyle że innego rodzaju.

• Paracetamol — połączenie z alkoholem może być toksyczne dla wątroby. Regularne nadużywanie alkoholu jest uznanym czynnikiem ryzyka ciężkiego uszkodzenia wątroby po paracetamolu. Szczególnie zły pomysł to profilaktyczna tabletka „na kaca” przed snem, gdy alkohol wciąż jest we krwi.
• Aspiryna i ibuprofen — podobnie jak alkohol zwiększają wydzielanie kwasu i drażnią błonę śluzową żołądka. Na podrażniony już żołądek to dokładanie do tego samego ognia, zwłaszcza na czczo.

NIAAA zaleca ostrożność z obiema grupami przed piciem i po nim. Jeśli bierzesz cokolwiek na stałe albo masz problemy z wątrobą lub żołądkiem, decyzję o leku przeciwbólowym w takiej sytuacji warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

Kiedy to już nie kac, tylko zatrucie alkoholowe

Zatrucie alkoholowe (przedawkowanie alkoholu) to sytuacja, w której alkoholu we krwi jest tyle, że zaczynają wysiadać obszary mózgu odpowiedzialne za podstawowe funkcje życiowe: oddychanie, pracę serca i regulację temperatury. Grozi trwałym uszkodzeniem mózgu albo śmiercią. Sygnały alarmowe według NIAAA:

• splątanie, otępienie, trudność z utrzymaniem przytomności lub niemożność dobudzenia
• wymioty
• drgawki
• wolny oddech — mniej niż 8 oddechów na minutę
• nieregularny oddech — przerwy 10 sekund i dłuższe
• wolna akcja serca
• zimna, wilgotna skóra
• zniesione odruchy, w tym brak odruchu wymiotnego chroniącego przed zachłyśnięciem
• bardzo niska temperatura ciała, sinawy odcień skóry lub bladość

Przy podejrzeniu zatrucia dzwoń pod 112 natychmiast, bez czekania aż pojawią się wszystkie objawy. Trzy rzeczy, o których łatwo zapomnieć: stężenie alkoholu we krwi rośnie dalej także po zaśnięciu, bo alkohol z żołądka i jelit wciąż się wchłania; osoba nieprzytomna może zachłysnąć się własnymi wymiocinami i udusić; zimny prysznic, mocna kawa i „przespacerowanie tego” nie odwracają zatrucia i potrafią pogorszyć sytuację. Nie zostawiaj takiej osoby samej, ułóż ją w pozycji bocznej z uchem skierowanym ku podłodze, a przy wymiotach pochyl do przodu.

Ryzyko rośnie drastycznie, gdy alkohol łączy się z opioidami, lekami nasennymi i uspokajającymi z grupy benzodiazepin, a nawet z dostępnymi bez recepty lekami przeciwhistaminowymi. Te substancje tłumią te same ośrodki mózgu co alkohol, więc przedawkowanie może nastąpić już przy umiarkowanych ilościach.