Dlaczego pot śmierdzi i co naprawdę na to działa

Pot, który po serii przysiadów wystąpi ci na czoło, jest w momencie wydzielenia praktycznie bezwonny. Zapach pojawia się później i nie produkuje go twoje ciało — produkują go bakterie, dla których pot jest pożywieniem. Ta jedna informacja zmienia sposób myślenia o całym problemie, bo przestaje chodzić o to, ile się pocisz, a zaczyna o to, kto mieszka na twojej skórze.

Pot sam w sobie nie ma zapachu

Mechanizm jest rozpracowany dość dokładnie. Gruczoły apokrynowe w pachach wydzielają bezwonny dipeptyd o nazwie Cys-Gly-3M3SH. Bakteria Staphylococcus hominis ma enzym — liazę cysteinowo-tiolową ShPatB — który rozbija tę cząsteczkę i uwalnia lotny tioalkohol: 3-metylo-3-sulfanyloheksan-1-ol, w skrócie 3M3SH. To on odpowiada za ostry, charakterystyczny zapach spoconej pachy. W eksperymencie opublikowanym w „Scientific Reports” przeniesienie samego tego enzymu do gronkowców, które normalnie zapachu nie produkują, wystarczyło, by zaczęły go produkować.

Dwie rzeczy warto z tego zapamiętać. Tioalkohole występują w pocie w ilościach śladowych, a mimo to są najbardziej intensywnymi zapachowo związkami w całej mieszance — nos wychwytuje je przy stężeniach, przy których reszta składników jest niewyczuwalna. I nie każda bakteria na skórze potrafi ten trik wykonać: dominujący w pachach Staphylococcus epidermidis tego prekursora nie metabolizuje. Intensywność zapachu to więc w dużej mierze kwestia składu twojego mikrobiomu, a nie zaniedbania.

Dwa rodzaje gruczołów, dwa różne problemy

Mylenie ich prowadzi wprost do kupowania niewłaściwych kosmetyków.

• Gruczoły ekrynowe — rozsiane po całym ciele, najgęściej na podeszwach stóp. Wydzielają rzadki, wodnisty pot z solami mineralnymi i produktami przemiany azotowej. Działają od pierwszych tygodni życia, sterują nimi cholinergiczne włókna układu współczulnego, a ich zadanie to chłodzenie ciała przez parowanie. To one odpowiadają za 500–750 ml potu dziennie.
• Gruczoły apokrynowe — skupione w pachach, okolicy krocza i przy brodawkach sutkowych. Wydzielają gęstą, bogatą w białko substancję, w chwili wydzielenia bezwonną. Uruchamiają się dopiero w dojrzewaniu, pod wpływem hormonów, a unerwienie mają adrenergiczne: reagują na stres, strach i emocje, nie na temperaturę.

Stąd bierze się zjawisko znane z rozmowy o pracę: pot ze stresu pojawia się głównie pod pachami i pachnie zupełnie inaczej niż pot z bieżni. Wysiłek uruchamia przede wszystkim gruczoły ekrynowe, których wydzielina jest w zasadzie wodą z solami. Stres uruchamia apokrynowe — a to właśnie ich wydzielina jest surowcem, z którego bakterie robią tioalkohole.

Gen, który decyduje, czy w ogóle śmierdzisz

Prekursor zapachu nie trafia na skórę sam z siebie. Musi go tam wyeksportować białko transportowe ABCC11. Wariant genu oznaczany jako rs17822931 podmienia jeden aminokwas w tym białku (glicynę na argininę w pozycji 180) i daje transporter niesprawny, kierowany przez komórkę prosto do degradacji.

Skutek: osoby z dwiema kopiami tego wariantu nie wyprowadzają prekursorów na powierzchnię skóry, więc bakterie nie mają z czego zrobić zapachu. Ten sam wariant odpowiada za suchy typ woskowiny usznej — dlatego suche uszy i brak zapachu pachowego chodzą w parze. Rozkład w populacjach jest skrajny: w Azji Wschodniej wersja „bezzapachowa” jest niemal powszechna, w Europie dotyczy kilku procent osób, w Afryce Subsaharyjskiej praktycznie nie występuje.

Wniosek jest mało romantyczny. Jeśli twój znajomy chwali się, że nigdy nie używa dezodorantu i nikt się nie skarży, to najpewniej wygrał los na loterii genetycznej, a nie opracował lepszy system higieny.

Antyperspirant i dezodorant to dwa różne narzędzia

Producenci używają obu słów wymiennie, choć mechanizmy nie mają ze sobą nic wspólnego.

Antyperspirant ogranicza ilość potu. Sole glinu — najczęściej chlorowodorotlenek glinu, związki glinowo-cyrkonowe albo mleczan glinu — po kontakcie z potem hydrolizują do jonów Al³⁺. Te wiążą się elektrostatycznie z białkami obecnymi w pocie, a przy jego naturalnym pH (około 4,7) powstaje nierozpuszczalny w wodzie kompleks: żelowy czop zatykający ujście przewodu potowego, które ma zaledwie 20–60 mikrometrów średnicy. Mniej potu na powierzchni to mniej pożywki dla bakterii.

Dezodorant nie zmniejsza pocenia. Uderza w bakterie: zawiera substancje przeciwdrobnoustrojowe (triklosan, czwartorzędowe związki amoniowe, 2-etyloheksyloglicerynę) albo kompozycje zapachowe maskujące woń. Jeśli twoim problemem są mokre plamy na koszuli, dezodorant ich nie rozwiąże — potrzebujesz antyperspirantu.

Z samego mechanizmu wynika też, jak antyperspirantu używać. Czop musi się dopiero uformować w przewodzie, więc produkt ma sens nałożony na czystą, suchą skórę i z wyprzedzeniem, a nie tuż przed wyjściem z domu. Łączenie obu preparatów jest logiczne: jeden ogranicza wydzielinę, drugi bakterie, które ją przerabiają.

Dieta: co wykazały badania, a co jest powtarzanym mitem

Poradniki wypisują tu długie listy produktów „pogarszających zapach”, choć eksperymentów na ludziach jest niewiele. Dwa warto znać, bo prowadzą do sprzecznych wniosków.

Czerwone mięso. W badaniu opublikowanym w „Chemical Senses” siedemnastu mężczyzn przez dwa tygodnie stosowało dietę z czerwonym mięsem albo bez niego, zbierając zapach na wkładkach pachowych przez ostatnią dobę. Po miesiącu diety zamieniono. Trzydzieści kobiet oceniało próbki: zapach mężczyzn z okresu bezmięsnego uznano za istotnie przyjemniejszy, bardziej atrakcyjny i mniej intensywny.

Czosnek — odwrotnie, niż wszyscy zakładają. W trzech badaniach opisanych w „Appetite” czterdziestu dwóch mężczyzn nosiło wkładki pachowe przez 12 godzin po zjedzeniu czosnku lub bez niego, a 82 kobiety oceniały zebrane próbki. Przy małej dawce różnicy nie było, ale przy większej porcji świeżego czosnku oraz przy kapsułkach zapach ciała oceniono jako bardziej atrakcyjny i mniej intensywny. Czosnek psuje oddech i to jest fakt, tyle że dotyczy zupełnie innego mechanizmu — z zapachem pachowym robi coś przeciwnego.

Reszta „dietetyki zapachowej”, od chlorofilu w kapsułkach po zielone warzywa mające cię „oczyścić”, nie doczekała się badań tej klasy. Kiedy ktoś podaje ci konkretny procent poprawy po suplemencie, warto poprosić o źródło — zwykle go nie ma.

Twoja koszulka śmierdzi według innych reguł niż ty

Zapach spoconego ubrania to osobne zjawisko, z inną mikrobiologią. Z noszonych tkanin nie udaje się wyizolować bakterii koryneformnych, które na skórze produkują najostrzejsze wonie. Za to na poliestrze gromadzi się Micrococcus luteus, dokładający własny zestaw pachnących metabolitów.

Decyduje chemia włókna. Poliester jest hydrofobowy, więc kwasy tłuszczowe i związki aromatyczne przywierają do niego mocno, a sebum praktycznie się w nim zakotwicza. Bawełna jest polarna, chłonie wodę i pozwala detergentowi wniknąć w strukturę włókna, dzięki czemu te same związki wypłukują się znacznie łatwiej. W porównaniach poliester i mieszanki z jego udziałem wypadają pod względem intensywności zapachu gorzej niż bawełna i wełna, a niedomyte resztki kumulują się z prania na pranie. Stąd bierze się koszulka treningowa, która zaczyna śmierdzieć po pięciu minutach noszenia, choć właśnie wyszła z pralki.

Kiedy nadmierne pocenie przestaje być kosmetyką

Nadpotliwość (hiperhidroza) to rozpoznanie medyczne, nie przenośnia. Szacuje się, że dotyczy około 5% dorosłych, a w niektórych populacjach nawet 16%; szczyt przypada na wiek 18–39 lat i dotyczy obu płci podobnie.

Postać pierwotna ogniskowa ma dość charakterystyczny obraz: początek w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, pocenie obustronne i symetryczne (dłonie, stopy, pachy), w godzinach czuwania, ustępujące w nocy. Nawet 60% osób z poceniem dłoni ma krewnego pierwszego stopnia z tym samym problemem. NHS radzi zgłosić się do lekarza, gdy nadmierne pocenie trwa co najmniej pół roku, występuje przynajmniej raz w tygodniu i utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Osobno warto znać sygnały wskazujące na postać wtórną, czyli pocenie będące objawem czegoś innego:

• poty nocne, budzące ze snu
• pocenie jednostronne albo obejmujące całe ciało zamiast konkretnych okolic
• początek po 25. roku życia
• towarzysząca, niezamierzona utrata masy ciała
• nowy lek w tle — SSRI, leki przeciwpsychotyczne, opioidy
• przesłanki choroby endokrynologicznej: nadczynności tarczycy, cukrzycy, akromegalii

Jeden zapach wymaga reakcji natychmiast: słodka, owocowa woń oddechu przypominająca zmywacz do paznokci. To aceton, objaw kwasicy ketonowej — stanu bezpośredniego zagrożenia życia w cukrzycy. Towarzyszą jej zwykle wzmożone pragnienie i oddawanie moczu, chudnięcie, wymioty, ból brzucha oraz głęboki, przyspieszony oddech. To sytuacja na pogotowie, nie na wizytę kontrolną za dwa tygodnie.

Przy zwykłej nadpotliwości arsenał jest szerszy, niż większość ludzi zakłada. Antyperspiranty z chlorkiem glinu w stężeniu 15–25% przynoszą poprawę u nawet 98% pacjentów, chusteczki z glikopironiem u 63%, jontoforeza u nawet 90%, doustne leki antycholinergiczne u 76%, a toksyna botulinowa w postaci ogniskowej u 90–98%. Sympatektomia działa niemal u wszystkich operowanych, ale u około 80% wywołuje pocenie kompensacyjne w innych okolicach ciała — dlatego zostaje na sam koniec listy. Wniosek praktyczny: jeśli drogeryjne produkty nie wystarczają, kolejnym krokiem jest dermatolog, a nie mocniejszy dezodorant.