Crossdressing — co to jest i czego nie oznacza

Słowo „crossdressing” trafia do polskiego internetu najczęściej w towarzystwie żartu, plotki albo kategorii na stronie z filmami dla dorosłych. Samo pojęcie jest przy tym banalnie proste, a większość nieporozumień bierze się nie z tego, czym crossdressing jest, tylko z tego, co ludzie do niego doklejają: orientację seksualną, tożsamość płciową i scenę drag. To trzy zupełnie różne rzeczy i żadnej z nich nie da się wywnioskować z faktu, że ktoś zakłada ubranie przypisane kulturowo innej płci.

Crossdressing — co to właściwie znaczy

Crossdressing to noszenie ubrań, dodatków lub całej stylizacji, które w danej kulturze uchodzą za przypisane innej płci niż własna. Crossdresser to po prostu osoba, która to robi. I na tym definicja się kończy — nie ma w niej ani słowa o tym, kogo ta osoba pragnie, za kogo się uważa ani po co to robi. Crossdressing jest formą ubioru i sposobem prezentacji, a nie tożsamością, orientacją czy diagnozą.

Skala bywa bardzo różna. Dla jednej osoby to jeden element garderoby noszony pod ubraniem, dla innej pełna stylizacja zakładana raz na kilka miesięcy w domu, dla jeszcze innej regularna praktyka. Bywa całkowicie prywatne i bywa jawne. Starszy termin „transwestytyzm” wywodzi się z dawnej terminologii medycznej i dziś bywa odbierany jako etykieta z gabinetu, dlatego wiele osób woli neutralne „crossdressing”.

Najkrócej: żeby wiedzieć, co to znaczy dla konkretnego człowieka, trzeba go zapytać. Z samego ubrania nie wynika nic poza ubraniem.

Crossdressing a orientacja seksualna

To najczęstsze i najbardziej uparte skojarzenie: skoro mężczyzna zakłada damskie ubranie, to „pewnie jest gejem”. Nie ma tu żadnego związku przyczynowego. Orientacja seksualna opisuje, do kogo czujesz pociąg — ubranie nie zmienia tego w żadną stronę i niczego o tym nie zdradza.

Widać to nawet w historii klasyfikacji medycznych. Wcześniejsza edycja amerykańskiego podręcznika diagnostycznego (DSM-IV) rezerwowała diagnozę związaną z podnieceniem przy przebieraniu się wyłącznie dla mężczyzn heteroseksualnych. DSM-5 to ograniczenie zniósł i objął opisem osoby obu płci, niezależnie od orientacji. Innymi słowy: crossdressing występuje w każdej grupie i nie jest wskaźnikiem niczego.

Crossdressing a transpłciowość

To rozróżnienie jest ważniejsze niż poprzednie, bo dotyka rzeczy, które ludzie naprawdę mylą. Transpłciowość dotyczy tożsamości płciowej — wewnętrznego poczucia, kim się jest. Crossdressing dotyczy ubrania. Osoba, która się przebiera, zwykle identyfikuje się z płcią przypisaną jej przy urodzeniu i nie chce jej zmieniać; zmienia tylko to, co ma na sobie.

Stąd wynika rzecz, o której warto pamiętać: kobieta transpłciowa nosząca damskie ubrania nie uprawia crossdressingu. Ona ubiera się zgodnie ze swoją płcią. Nazywanie tego przebieraniem się jest po prostu błędem opisowym.

• Transpłciowość: pytanie brzmi „kim jestem”. Dotyczy tożsamości, bywa związana z tranzycją społeczną lub medyczną.
• Crossdressing: pytanie brzmi „co dziś na siebie włożę”. Dotyczy ubioru, nie wiąże się z chęcią zmiany płci.
• U części osób przebieranie się bywa etapem szukania własnej tożsamości — ale to nie jest reguła i nie da się tego stwierdzić z zewnątrz.

Crossdressing a drag

Drag to sztuka sceniczna. Jego istotą jest przesada: wykreowana postać, często z własnym imieniem, mocny makijaż, kostium, choreografia i publiczność. Drag jest występem — istnieje po to, żeby być oglądany, i najczęściej celowo gra konwencją płci zamiast ją odtwarzać.

Crossdressing w życiu codziennym ma zwykle odwrotny cel. Nie chodzi w nim o efekt ani o widownię, a często wręcz o to, żeby nie zwracać uwagi. Do tego drag jest zawodem lub hobby artystycznym, które uprawiają osoby o różnych tożsamościach i orientacjach — bycie drag queen nie mówi o wykonawcy nic poza tym, co robi na scenie. Mylenie tych dwóch rzeczy sprowadza prywatną praktykę do występu, a występ do wyznania osobistego.

Od kabuki do wybiegu, czyli kontekst historyczny

Przebieranie się na scenie jest starsze niż jakakolwiek dyskusja o tożsamości. W teatrze greckim role kobiece grali mężczyźni, bo kobiety nie występowały. To samo dotyczyło sceny elżbietańskiej w Anglii, gdzie postacie kobiece odgrywali młodzi aktorzy. W japońskim kabuki wyspecjalizowana rola onnagata — mężczyzny grającego postaci kobiece — przetrwała do dziś jako odrębne rzemiosło aktorskie. Podobne konwencje znała opera chińska, a brytyjska pantomima do dziś obsadza mężczyznę w roli komicznej „damy”.

Drugi wątek to sama moda, w której granice „męskiego” i „kobiecego” przesuwały się wielokrotnie. Koronki, peruki i buty na obcasie bywały w europejskiej modzie dworskiej atrybutem mężczyzn z wyższych sfer. Spodnie w damskiej garderobie stały się normą dopiero w XX wieku, a wcześniej bywały powodem realnych sankcji społecznych. Wniosek jest prosty: to, co uchodzi za ubranie „przypisane płci”, jest umową kulturową, a nie faktem biologicznym — i ta umowa się zmienia.

Motywacje, dane i stygmatyzacja

Powody bywają różne i nierzadko występują jednocześnie u tej samej osoby. Najczęściej wymienia się komfort i przyjemność z materiału czy kroju, ekspresję estetyczną, chwilowe wyjście z presji roli, jaką się na co dzień odgrywa, oraz element erotyczny. Ten ostatni bywa realny i nie ma sensu udawać, że go nie ma — tak samo jak nie ma sensu zakładać, że jest zawsze. To nie jest ranking ani hierarchia „lepszych” i „gorszych” motywacji; u części osób powód zmienia się z biegiem lat.

Z twardymi danymi jest gorzej, niż sugerowałyby pewne siebie liczby krążące po internecie. Rzetelnych badań populacyjnych jest bardzo mało. Najczęściej cytowanym jest szwedzkie badanie Niklasa Långströma i Kennetha Zuckera opublikowane w 2005 roku w „Journal of Sex & Marital Therapy”, przeprowadzone na losowej próbie 2450 osób w wieku 18–60 lat. Co najmniej jeden epizod podniecenia seksualnego związanego z przebieraniem się zgłosiło w nim 2,8 procent mężczyzn i 0,4 procent kobiet.

Do tej liczby trzeba dołożyć trzy zastrzeżenia. Po pierwsze, mierzy ona wyłącznie wątek erotyczny, a nie crossdressing w ogóle — kto przebiera się dla komfortu, w tej statystyce się nie znajdzie. Po drugie, to jedno badanie, jeden kraj i dane sprzed dwóch dekad. Po trzecie, opiera się na deklaracjach w temacie obłożonym wstydem, więc realistycznie jest to dolna granica. Dla Polski wiarygodnych danych po prostu nie ma i lepiej to powiedzieć wprost, niż powtarzać wymyślone procenty.

Warto też wiedzieć, jak patrzy na to współczesna psychiatria. Samo przebieranie się nie jest zaburzeniem. Diagnoza w DSM-5 wymaga jednoczesnego spełnienia dwóch warunków: podniecenia seksualnego związanego z przebieraniem oraz istotnego cierpienia lub pogorszenia funkcjonowania. Bez tego drugiego elementu nie ma o czym mówić. Klasyfikacja WHO poszła jeszcze dalej — w ICD-11 nie ma już odrębnej jednostki poświęconej transwestytyzmowi. Badacze zwracają przy tym uwagę, że cierpienie w tych przypadkach bardzo często pochodzi z zewnątrz: ze wstydu, ukrywania się i strachu przed reakcją otoczenia, a nie z samego zachowania.

Crossdressing a związek i kiedy warto porozmawiać ze specjalistą

W praktyce najwięcej problemów robi nie samo przebieranie się, tylko sposób, w jaki temat wychodzi na jaw. Odkrycie czegoś, co było długo ukrywane, uderza w zaufanie mocniej niż sama treść odkrycia. Dlatego jeśli jesteś po stronie osoby, która się przebiera, kilka rzeczy realnie pomaga.

• Wybierz spokojny moment — nie środek kłótni, nie sypialnię i nie sytuację, w której partnerka dowiaduje się przypadkiem.
• Powiedz wprost, czym to dla ciebie jest i czym nie jest: czy wiąże się z orientacją, czy z tożsamością, czy z niczym poza ubraniem.
• Powiedz, czego oczekujesz — akceptacji, przestrzeni raz na jakiś czas, udziału drugiej osoby albo po prostu braku tajemnicy.
• Przyjmij, że pierwsza reakcja nie jest reakcją ostateczną. Zaskoczenie i lęk mają prawo się pojawić i zwykle mijają.

Jeśli jesteś po drugiej stronie i właśnie się dowiedziałaś lub dowiedziałeś — masz prawo do własnych emocji i do pytań. Najbardziej użyteczne są te konkretne: co to zmienia w naszym związku, czy to ma pozostać tajemnicą przed rodziną i znajomymi, czy oczekujesz ode mnie udziału, jak często i gdzie. To pytania praktyczne, na które da się odpowiedzieć i wokół których da się ustalić granice. Warto natomiast wiedzieć, że przebieranie się nie jest zdradą, nie jest komunikatem o orientacji partnera i nie jest oceną twojej atrakcyjności.

Wizyta u specjalisty nie jest tu formą naprawiania człowieka i nie wynika z założenia, że „coś jest nie tak”. Sensowne powody są inne: utrzymujące się cierpienie, wstyd i poczucie winy, które odbierają spokój; ukrywanie się kosztujące tak dużo, że odbija się na nastroju i relacjach; konflikt w związku, który stoi w miejscu mimo szczerych rozmów; poczucie utraty kontroli, gdy zachowanie zaczyna kolidować z obowiązkami, finansami albo bezpieczeństwem. W takich sytuacjach pomocny bywa psycholog, psychoterapeuta lub seksuolog — z zastrzeżeniem, że celem terapii jest praca z cierpieniem i konfliktem, a nie „wyleczenie” z samego przebierania się. Terapie obiecujące to drugie nie mają oparcia w standardach opieki.

Cała reszta sprowadza się do jednego zdania, które warto zapamiętać nawet po zamknięciu tej strony: crossdressing to informacja o czyjejś garderobie, a nie o czyjejś orientacji, tożsamości ani zdrowiu.