Wielkopolska dla aktywnych: Szlak Piastowski, Poznań i Biskupin

Dla większości kierowców Wielkopolska to odcinek autostrady A2 gdzieś między Warszawą a granicą. To kosztowna pomyłka, bo jest to jedyny region w Polsce, w którym w jeden weekend obejrzysz fizyczne relikty powstawania państwa — fundamenty palatium, baseny chrzcielne, groby pierwszych władców — a między nimi przejedziesz rowerem po płaskim terenie, nie tracąc dnia na przełęcze.

Co właściwie jest w Wielkopolsce

Osią regionu jest Warta. Z długością 808,2 km jest trzecią najdłuższą rzeką Polski — płynie od źródeł w Kromołowie pod Zawierciem aż do ujścia do Odry w Kostrzynie nad Odrą, po drodze mijając Konin, Koło, Śrem, Poznań i Oborniki. To ona wyznaczyła miejsca, w których tysiąc lat temu stanęły pierwsze grody, i to wzdłuż niej biegnie dziś większość szlaków wodnych oraz rowerowych regionu.

Krajobraz jest w całości polodowcowy: moreny czołowe i denne, ozy, drumliny, wydmy oraz jeziora rynnowe. W praktyce oznacza to teren pofałdowany, ale bez długich podjazdów — podjazdy są krótkie, strome i częste, co dla rowerzysty jest zupełnie innym rodzajem wysiłku niż górski wjazd. Dzienny dystans 80–100 km jest tu realny nawet dla kogoś, kto na co dzień jeździ po mieście.

Poznań, czyli tysiąc lat na jednej wyspie

Zwiedzanie zacznij od Ostrowa Tumskiego, a nie od Starego Rynku. Pierwsza katedra poznańska powstała tu w latach 80. X wieku jako trójnawowa bazylika o długości około 40 metrów. W podziemiach dzisiejszej archikatedry działa rezerwat archeologiczny z fragmentami murów przedromańskich i romańskich oraz z pochodzącą z X wieku misą, uznawaną za chrzcielnicę. To tu pochowani są Mieszko I, zmarły w 992 roku, i Bolesław Chrobry, zmarły w 1025 roku; upamiętnia ich Złota Kaplica, mauzoleum wzniesione w latach 1836–1837 w stylu bizantyjskim.

Tuż obok, nad Cybiną, między Śródką a Ostrowem Tumskim, stoi Brama Poznania — centrum interpretacji dziedzictwa otwarte w 2014 roku. Ekspozycja jest multimedialna i celowo pozbawiona eksponatów muzealnych: cztery sale (Gród, Woda, Złoto, Witraż) opowiadają dzieje wyspy katedralnej od czasów wczesnopiastowskich do współczesności. Jeśli wybierasz się dalej na Szlak Piastowski, to dobre miejsce, żeby uporządkować chronologię przed resztą wyjazdu.

Dopiero potem Stary Rynek. To kwadrat o boku 141 metrów, trzeci co do wielkości rynek w Polsce — po krakowskim i wrocławskim. Stojący pośrodku ratusz powstał jako gotycki na przełomie XIII i XIV wieku, a swoją renesansową formę zawdzięcza przebudowie z lat 1550–1560 prowadzonej przez Jana Baptystę Quadro. Wokół niego zachowały się domki budnicze, parterowe budynki dawnych handlarzy solą.

Szlak Piastowski: gdzie zaczyna się państwo

Szlak Piastowski przebiega przez dwa województwa — wielkopolskie i kujawsko-pomorskie — i łączy Poznań z Ostrowem Lednickim, Gnieznem, Biskupinem, Trzemesznem, Mogilnem, Strzelnem, Kruszwicą i Inowrocławiem. W 2012 roku otrzymał Certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej jako wyróżniający się produkt turystyczny. Da się go pokonać samochodem, ale również rowerem — i to druga opcja daje pełniejszy obraz regionu.

Punkt obowiązkowy to Ostrów Lednicki, największa z pięciu wysp na jeziorze Lednica w gminie Łubowo. Zachowały się tu relikty palatium o wymiarach 32 × 14 metrów, połączonej z nim kaplicy na planie krzyża greckiego oraz wału grodowego o obwodzie około 500 metrów, sięgającego pierwotnie 12 metrów wysokości. Najważniejsze jest jednak odkrycie z lat 1988–1989: dwa krzyżowe baseny, interpretowane jako chrzcielne. To one czynią z wyspy jedno z najpoważniejszych kandydujących miejsc chrztu Mieszka I. Na wyspę dopływa się promem; obiektem opiekuje się Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, działające od 1 stycznia 1969 roku, a stanowisko w 1994 roku uznano za pomnik historii.

Gniezno to z kolei miejsce zjazdu z marca 1000 roku, podczas którego cesarz Otton III pielgrzymował do grobu św. Wojciecha, zabitego trzy lata wcześniej przez Prusów. Ustanowiono wtedy metropolię gnieźnieńską — pierwszą polską prowincję kościelną — a jej pierwszym arcybiskupem został Radzim Gaudenty, brat św. Wojciecha. W katedrze zobaczysz Drzwi Gnieźnieńskie, brązowe wrota ufundowane około 1175 roku, oraz relikwiarz św. Wojciecha z trybowanej blachy srebrnej z 1662 roku. W tej świątyni koronowano pięciu władców: Bolesława Chrobrego i Mieszka II w 1025 roku, Bolesława Śmiałego w 1076, Przemysła II w 1295 i Wacława II w 1300.

Biskupin: osada starsza od Piastów o półtora tysiąca lat

Tu prostujemy najczęstsze nieporozumienie. Biskupin nie ma nic wspólnego z Piastami ani ze Słowianami — to osada obronna kultury łużyckiej, a leży formalnie w województwie kujawsko-pomorskim, we wsi Biskupin w gminie Gąsawa. Do Szlaku Piastowskiego należy jako element trasy, nie jako zabytek piastowski.

Stanowisko odkryto w 1933 roku — zauważył je miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer — a regularne badania ruszyły rok później pod kierunkiem profesora Józefa Kostrzewskiego. Datowanie jest wyjątkowo precyzyjne, bo oparte na dendrochronologii: połowę dębów użytych do budowy grodu ścięto w 748 roku p.n.e., czyli blisko dwa i pół tysiąca lat przed chrztem Polski.

Skala robi wrażenie także dzisiaj:

• około 106 domostw o średnich wymiarach 8 × 10 metrów,
• jedenaście równoległych ulic o szerokości mniej więcej 2,5 metra — regularny plan urbanistyczny,
• wał obronny długi na 640 metrów, szeroki na 3 metry i wysoki na 3–4 metry,
• szacowane 800–1000 mieszkańców, zamieszkujących osadę przez około 150 lat.

Podobnie jak Ostrów Lednicki i katedra gnieźnieńska, Biskupin został wpisany na listę pomników historii 16 września 1994 roku.

Rower, kajak i las: strona aktywna

Na południe od Poznania, w trójkącie Luboń–Stęszew–Mosina, leży Wielkopolski Park Narodowy — 75,84 km² utworzone 16 kwietnia 1957 roku. To modelowy krajobraz polodowcowy z Jeziorem Góreckim w roli głównej. Szlaki piesze mają od 10,6 km (czarny) do 18,7 km (zielony), a czerwony liczy 14,2 km; łatwo składać z nich pętle dopasowane do formy, zamiast forsować jeden długi przelot.

Po drugiej stronie miasta, na północny wschód, rozciąga się Puszcza Zielonka. Park krajobrazowy o powierzchni 122,02 km² utworzono w 1993 roku; obejmuje pięć rezerwatów przyrody, a najwyższym punktem jest Dziewicza Góra — 143 m n.p.m. Leśne dukty i piaszczyste odcinki to naturalne terytorium graveli i rowerów górskich.

Osobny przystanek to Rogalin w dolinie Warty. Rośnie tu około dwóch tysięcy dębów szypułkowych — największe takie skupisko w Europie. Ochroną objęte są wszystkie okazy o obwodzie powyżej 2 metrów, a najpotężniejsze pnie sięgają 9 metrów w obwodzie. Trzy najsłynniejsze noszą imiona Lech, Czech i Rus. W tym samym miejscu stoi barokowo-klasycystyczny pałac Raczyńskich z przełomu XVIII i XIX wieku, w którym już w 1910 roku udostępniono publiczności galerię malarstwa; dziś działa jako oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu.

Jedna korekta na koniec, bo błąd powtarza się w wielu przewodnikach: przez Wielkopolskę nie przebiega Green Velo. Wschodni Szlak Rowerowy o długości blisko 2000 km obejmuje wyłącznie pięć województw wschodniej Polski — warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie i świętokrzyskie. Planując trasę, opieraj się na szlakach regionalnych i przebiegu Szlaku Piastowskiego.

Jak ułożyć z tego weekend

Dwa dni wystarczą na rdzeń, trzy pozwalają nie gonić. Sensowna kolejność wygląda tak:

1. Dzień pierwszy — Poznań. Rano Ostrów Tumski: archikatedra z rezerwatem w podziemiach i Brama Poznania. Po południu Stary Rynek, wieczorem bieganie lub spacer nad Wartą.
2. Dzień drugi — oś piastowska. Ostrów Lednicki rano (prom kursuje sezonowo, sprawdź godziny przed wyjazdem), po południu Gniezno: katedra, Drzwi Gnieźnieńskie, relikwiarz św. Wojciecha.
3. Dzień trzeci — Biskupin albo las. Do wyboru: rezerwat archeologiczny w Biskupinie lub pętla rowerowa przez Puszczę Zielonkę, ewentualnie Wielkopolski Park Narodowy i Rogalin, jeśli wracasz na południe.

Kilka rzeczy warto sprawdzić przed wyjazdem, żeby nie stracić dnia. Muzea na Szlaku Piastowskim mają sezonowe godziny otwarcia i często zamykają jeden dzień w tygodniu. Przeprawa na Ostrów Lednicki zależy od pogody i pory roku — przy silnym wietrze bywa wstrzymana. Odcinki leśne w Puszczy Zielonce po deszczu robią się grząskie, więc opony o szerokości poniżej 35 mm mogą się okazać zbyt wąskie. I ostatnia rzecz: zabytki, o których mowa, to w większości relikty fundamentów i murów, a nie odbudowane zamki — bez kontekstu wyglądają skromnie, dlatego audioprzewodnik albo wcześniejsza wizyta w Bramie Poznania realnie zmieniają odbiór całego wyjazdu.