Jak niewidomi postrzegają atrakcyjność i czego to uczy nas o pożądaniu

Zapytaj znajomych, co decyduje o tym, że ktoś jest atrakcyjny, a odpowiedź niemal zawsze zacznie się od wyglądu. Twarz, sylwetka, sposób ubierania. Wzrok wydaje się tak oczywistym kanałem pożądania, że trudno wyobrazić sobie atrakcyjność bez niego. A jednak istnieją ludzie, którzy oceniają partnerki i partnerów bez ani jednego spojrzenia. To, czego dowiedzieli się o nich badacze, sporo mówi o tym, jak pociąg fizyczny działa u nas wszystkich.

Od razu uczciwe zastrzeżenie: badań w tym obszarze jest mało, a próby są małe. Kilkadziesiąt osób w całym badaniu, czasem kilkanaście w grupie. Osoby niewidome od urodzenia to rzadka populacja, trudna do rekrutacji, więc statystyczna moc takich prac jest ograniczona. Poniższe wnioski traktuj jak mocne poszlaki, nie jak prawa fizyki.

Manekiny, dotyk i preferencja, której nie trzeba zobaczyć

Najczęściej cytowana praca w tym temacie ukazała się w 2010 roku w czasopiśmie „Evolution and Human Behavior”. Johan Karremans, Willem Frankenhuis i Sander Arons zebrali 57 mężczyzn w trzech grupach: 19 niewidomych od urodzenia, 19 widzących oraz 19 widzących z zasłoniętymi oczami. Każdy oceniał dwa manekiny o zbliżonej objętości, różniące się jedną cechą — stosunkiem obwodu talii do bioder (WHR) wynoszącym 0,7 albo 0,84. Widzący patrzyli, dwie pozostałe grupy badały kształt dotykiem.

Wszystkie trzy grupy oceniły wyżej manekin o WHR 0,7. Mężczyźni, którzy nigdy w życiu nie zobaczyli okładki, reklamy ani filmu, wskazali tę samą sylwetkę co reszta. Różnica dotyczyła siły preferencji, nie jej kierunku: u widzących ocena była wyraźniejsza (średnio około 8,0 wobec 7,0 na skali dziesięciostopniowej u niewidomych).

Autorzy formułują ostrożny wniosek: wzrok nie jest warunkiem koniecznym, żeby taka preferencja się wykształciła, ale ją wzmacnia. Skąd się bierze u osób niewidomych? Badanie tego nie rozstrzyga i wymienia trzy możliwości: wrodzoną predyspozycję, skojarzenie kształtu z kobiecością oraz przekaz kulturowy, który dociera także słowem. Ta trzecia jest ważna i często pomijana — osoby niewidome wyrastają w tej samej kulturze, słyszą te same komentarze, żarty i opisy co reszta. Brak wzroku nie oznacza życia poza obiegiem standardów urody.

Kiedy znika wzrok, na pierwszy plan wychodzi głos

W 2018 roku w „Archives of Sexual Behavior” zespół Agnieszki Sorokowskiej opublikował badanie na 119 osobach: 78 niewidomych (41 wcześnie, 37 późno ociemniałych) i 41 widzących. Pytanie było proste — jak ważny przy ocenie potencjalnego partnera jest słuch, węch i dotyk.

Osoby niewidome punktowały głos istotnie wyżej niż widzące, a efekt był najsilniejszy u niewidomych mężczyzn. U widzących na czele zmysłów pozawzrokowych wylądował zapach, nie dźwięk. Dotyk w obu grupach zajął ostatnie miejsce, co jest sporym zaskoczeniem — potoczne wyobrażenie mówi, że osoba niewidoma „ogląda” drugiego człowieka rękami. W deklaracjach dotyczących wyboru partnera dotyk okazał się najmniej istotnym z trzech kanałów.

Trzy lata później, również w „Archives of Sexual Behavior”, ukazała się praca zespołu Scheller na 94 osobach (19 niewidomych i 28 widzących mężczyzn oraz 19 niewidomych i 28 widzących kobiet). Tu wynik jest ciekawszy, niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Niewidomi mężczyźni przypisywali atrakcyjności fizycznej istotnie mniejszą wagę niż widzący. Ale niewidome kobiety oceniały jej znaczenie tak samo wysoko jak widzące. Waga statusu i sympatycznej osobowości nie zależała od tego, czy ktoś widzi.

Głos niesie więcej informacji, niż myślisz

Skoro głos wysuwa się na czoło, warto sprawdzić, co dokładnie z niego odczytujemy. Anna Oleszkiewicz z współpracownikami przebadała 50 osób — 27 niewidomych od urodzenia lub wcześnie ociemniałych i 23 widzących — odtwarzając im nagrania z modyfikowaną wysokością głosu. W obu grupach niższy głos był oceniany jako bardziej kompetentny i godny zaufania, a podwyższony ton kobiecego głosu jako cieplejszy.

Pierwszy wniosek: stereotypy głosowe powstają bez udziału wzroku. Nie trzeba zobaczyć niskiego, barczystego faceta, żeby skojarzyć niski głos z kompetencją. Drugi wniosek jest mniej oczywisty — związek między wysokością kobiecego głosu a oceną wiarygodności był silniejszy u osób widzących. Osoby niewidome, które korzystają z głosu intensywniej, opierały się na tej jednej cesze mniej. Więcej praktyki w danym kanale nie oznacza automatycznie silniejszych uproszczeń. Czasem oznacza dokładnie odwrotnie: gdy słuchasz uważnie, przestajesz zgadywać po pojedynczym parametrze.

Zapach działa, ale to nie jest supermoc

Popularne przekonanie mówi, że utrata wzroku wyostrza pozostałe zmysły. W przypadku węchu dane tego nie potwierdzają. W badaniu opublikowanym w 2019 roku w „Physiology & Behavior” 19 osób wcześnie niewidomych, 9 późno ociemniałych i 13 widzących oceniało próbki zapachu ciała. Trafność rozpoznania płci dawcy oraz jego cech takich jak dominacja czy neurotyczność nie różniła się między grupami. Podobne były też oceny intensywności, przyjemności i atrakcyjności zapachu.

Potwierdza to szersza analiza literatury o węchu i ślepocie: dowody na przewagę osób niewidomych w standardowych testach identyfikacji zapachów są słabe i niespójne. Różnica nie leży w czułości nosa, tylko w tym, ile uwagi ktoś poświęca sygnałowi, który dla widzących ginie w tle. To zresztą dobra wiadomość dla ciebie — jeśli nie musisz zmieniać biologii, żeby lepiej korzystać z tego kanału, wystarczy przestać go ignorować.

Randkowanie bez wzroku i bariera po drugiej stronie

Tu badań jest najmniej, więc trzeba mówić ostrożnie. Wiadomo jednak, na czym polega mechaniczna różnica: nie ma spojrzenia przez salę, nie ma przelotnego kontaktu wzrokowego, nie ma oceny z dystansu. Zainteresowanie zaczyna się dopiero w bezpośredniej interakcji — od rozmowy, od tego, jak ktoś mówi i jak się zachowuje. Etap, który u widzących trwa dwie sekundy i przesądza o reszcie, tu po prostu nie istnieje.

Autorzy badania z 2021 roku, tłumacząc, dlaczego niewidome kobiety przywiązują do wyglądu partnera tyle samo wagi co widzące, wskazują na czynnik społeczny: wybór partnera wpływa na to, jak inni patrzą na ciebie, a osoby z niepełnosprawnością mierzą się w randkowaniu z dodatkowym obciążeniem w postaci stygmatyzacji. Innymi słowy, wygląd partnera może mieć znaczenie nawet wtedy, gdy sam go nie widzisz — bo widzą go wszyscy dookoła. To dobra ilustracja tego, jak bardzo atrakcyjność jest sprawą społeczną, a nie tylko prywatną reakcją na bodziec.

Co z tego wynika dla widzących

Żadne z tych badań nie mówi, że wygląd jest nieważny. Mówią coś węższego i użyteczniejszego: wzrok nie jest jedynym kanałem, którym docierają sygnały, a u widzących mężczyzn tak dominuje, że reszta idzie w tło. Konkretnie:

• Głos to nie tylko barwa, którą dostałeś w genach. Tempo mówienia, długość pauz, głośność i to, czy kończysz zdania, czy je zawieszasz — na to wszystko masz wpływ. Nagraj się podczas zwykłej rozmowy telefonicznej i posłuchaj. To niekomfortowe i pouczające.
• Zapach ciała niesie realną informację o płci i, w ograniczonym stopniu, o cechach psychicznych — u wszystkich, nie tylko u niewidomych. Baza to higiena i czyste ubranie, nie kolejna warstwa perfum na tę bazę nałożona.
• Proporcje sylwetki są czytelne również dotykiem. Badanie z manekinami to pokazuje wprost. Trening zmienia realną strukturę ciała, a nie tylko to, jak wypadasz na zdjęciu w dobrym świetle.
• Sposób bycia liczy się niezależnie od wzroku. W badaniu z 2021 roku waga sympatycznej osobowości była taka sama u widzących i niewidomych. To jedyna zmienna w całym zestawie, której nie ruszył brak wzroku.
• Pierwsze wrażenie przez salę jest tanie. Osoby niewidome tego etapu nie mają i jakoś tworzą związki. Jeśli twoja strategia kończy się na wyglądzie na zdjęciu profilowym, zatrzymujesz się na najsłabszym z dostępnych sygnałów.

I ostatnia rzecz, o której łatwo zapomnieć przy takich zestawieniach: to nie jest materiał na inspirujący cytat o tym, że „piękno jest w środku”. Osoby niewidome mają preferencje równie konkretne jak widzący, tylko zbierają dane innymi kanałami. Różnica polega na tym, że u nich nie ma wygodnego skrótu, który pozwala rozstrzygnąć wszystko w dwie sekundy i nigdy nie sprawdzić, co było dalej.