Czym są kalorie i dlaczego warto je liczyć?

Kaloria w diecie to kilokaloria (kcal), czyli jednostka energii równa 4,184 kJ. Liczenie kcal pomaga schudnąć, bo zapisywanie jedzenia wiąże się w badaniach z większą utratą masy ciała, ale liczby z etykiet są przybliżone, a ludzie mają skłonność do zaniżania tego, co zjedli.
AdobeStock 146030907
fresh vegetables and calories table isolated on black, healthy lifestyle concept

W pigułce: Kaloria w diecie to kilokaloria (kcal), czyli jednostka energii równa 4,184 kJ. Liczenie kcal pomaga schudnąć, bo zapisywanie jedzenia wiąże się w badaniach z większą utratą masy ciała, ale liczby z etykiet są przybliżone, a ludzie mają skłonność do zaniżania tego, co zjedli.

  • 1 kcal = 4,184 kJ; etykiety w UE podają obie jednostki.
  • Kaloryczność liczy się współczynnikami: białko i węglowodany 4 kcal/g, tłuszcz 9 kcal/g, alkohol 7 kcal/g.
  • Etykiety się mylą: migdały dają realnie o 32% mniej energii, a dania „light” z restauracji miały średnio o 18% więcej kalorii, niż deklarowano.
  • Zapisywanie jedzenia konsekwentnie wiąże się z większą utratą masy ciała; liczy się częstotliwość wpisów.
  • W badaniu z NEJM osoby z otyłością zaniżały spożycie średnio o 47%, więc licz uczciwie i weryfikuj wagą.
  • Minusy: pozorna precyzja, czasochłonność i u części osób ryzyko obsesyjnego podejścia do jedzenia.

Kaloria to jednostka energii. Na etykiecie, w aplikacji i w rozmowie o diecie „kaloria” oznacza w praktyce kilokalorię (kcal), czyli tysiąc „małych” kalorii. Liczenie kcal to po prostu prowadzenie budżetu energii: ile wpada z jedzenia, ile wychodzi na życie i ruch. Warto wiedzieć, skąd biorą się te liczby, jak bardzo są dokładne i co mówią badania o tym, czy ich liczenie faktycznie pomaga schudnąć.

Kaloria i kilokaloria: definicja bez ściemy

Mała kaloria (cal) to ilość ciepła potrzebna do podgrzania 1 grama wody o 1°C. Duża kaloria, czyli kilokaloria (kcal), dotyczy kilograma wody i odpowiada 1000 cal. Kiedy na opakowaniu widzisz „250 kcal”, chodzi o kilokalorie, a potocznie mówimy po prostu „250 kalorii”.

Kaloria nie należy do układu SI. Oficjalną jednostką energii jest dżul (J), dlatego na etykietach w Unii Europejskiej wartość energetyczną podaje się w dwóch jednostkach: kJ i kcal. W żywieniu przyjmuje się, że 1 kcal = 4,184 kJ. Jeśli więc na produkcie stoi 1000 kJ, to jest to około 239 kcal. Do codziennego liczenia kilodżule możesz spokojnie pominąć, ważne tylko, żeby nie pomylić kolumn przy wpisywaniu danych.

Skąd się bierze liczba na etykiecie: współczynniki Atwatera

Producent nie pali każdej partii jogurtu w kalorymetrze. Wartość energetyczną zwykle się wylicza ze składu: ilość białka, tłuszczu i węglowodanów mnoży się przez stałe współczynniki. Ten system wywodzi się z badań Wilbura Atwatera z przełomu XIX i XX wieku i dlatego nazywa się go systemem Atwatera.

W UE współczynniki są zapisane wprost w rozporządzeniu 1169/2011 o informowaniu konsumentów o żywności (załącznik XIV):

  • węglowodany: 4 kcal/g (17 kJ/g),
  • białko: 4 kcal/g (17 kJ/g),
  • tłuszcz: 9 kcal/g (37 kJ/g),
  • alkohol (etanol): 7 kcal/g (29 kJ/g),
  • błonnik: 2 kcal/g, poliole (np. słodziki typu ksylitol): 2,4 kcal/g, kwasy organiczne: 3 kcal/g, erytrytol: 0 kcal/g.

Przykład: posiłek z 40 g białka, 60 g węglowodanów i 20 g tłuszczu to 40 × 4 + 60 × 4 + 20 × 9 = 160 + 240 + 180 = 580 kcal. Z tego rachunku od razu widać dwie praktyczne rzeczy. Po pierwsze, tłuszcz ma ponad dwa razy więcej energii na gram niż białko i węglowodany, więc łyżka oleju czy garść orzechów szybko podbija bilans. Po drugie, alkohol ma 7 kcal na gram i nie daje przy tym żadnych składników odżywczych, więc weekendowe piwa potrafią zjeść cały tygodniowy deficyt.

Zobacz:  Dieta faceta – 5 przepisów na kanapki do zadań specjalnych

Ta sama liczba kalorii nie oznacza jednak tego samego wpływu na sytość czy skład ciała. Temat rozwijamy w tekście Czy kaloria jest równa kalorii?

Dlaczego etykieta i tabela potrafią się mylić

System Atwatera to konwencja, a nie pomiar tego, co faktycznie przyswoi twój organizm. Współczynniki 4/4/9 są uśrednione dla typowej mieszanej diety. Dla części produktów sprawdzają się słabo, bo różna jest ich strawność: część energii ucieka z kałem, zwłaszcza gdy składniki są zamknięte w twardych ścianach komórkowych.

Dobrze to widać na przykładzie migdałów. W kontrolowanym badaniu naukowców z USDA (Novotny i wsp., 2012) 18 dorosłych przez 18 dni jadło dietę z migdałami lub bez, a badacze zbierali i analizowali mocz i kał. Migdały dostarczały realnie 4,6 kcal/g, czyli około 129 kcal na 28-gramową porcję, zamiast 168–170 kcal wyliczonych współczynnikami Atwatera. Tabela zawyżyła ich wartość o 32%.

Błąd działa też w drugą stronę, czyli na twoją niekorzyść. Zespół z Uniwersytetu Tufts (Urban i wsp., 2010) zmierzył energię dań „light” z restauracji i mrożonych gotowców ze sklepów. Dania restauracyjne miały średnio o 18% więcej kalorii niż deklarowano, a mrożone posiłki o 8% więcej. Pojedyncze pozycje zawierały nawet dwukrotność podanej wartości. W większym badaniu tej samej grupy (2011, 269 pozycji z 42 restauracji) deklaracje były średnio zgodne z pomiarem, ale 19% dań miało co najmniej 100 kcal na porcję więcej, niż podawano, a zaniżenia dotyczyły głównie dań o niższej deklarowanej kaloryczności.

Do tego dochodzą zwykłe źródła nieścisłości: różna wielkość porcji, waga produktu przed i po obróbce, oliwa „na oko” na patelni. Wniosek jest prosty: kaloryczność z etykiety i z aplikacji to dobre przybliżenie, a nie wynik laboratoryjny. Liczby traktuj jako narzędzie do porównywania dni i tygodni, a o tym, czy jesz za dużo, rozstrzyga waga i obwód w pasie.

Czy liczenie kalorii pomaga schudnąć? Co mówią badania

Samo zapisywanie jedzenia to jeden z filarów programów odchudzania prowadzonych przez specjalistów. Przegląd systematyczny Burke i wsp. (2011) objął 22 badania nad samokontrolą diety, aktywności i masy ciała. Zapisywanie konsekwentnie wiązało się z większą utratą masy ciała, choć autorzy oceniają jakość dowodów jako słabą: próby były mało zróżnicowane, a przestrzeganie zaleceń mierzono na podstawie deklaracji uczestników.

Zobacz:  5 drinków do zadań specjalnych

W dużym badaniu Weight Loss Maintenance Trial (Hollis i wsp., 2008) 1685 dorosłych z nadwagą lub otyłością przez 6 miesięcy chodziło na grupowe spotkania, ograniczało kalorie i więcej się ruszało. Średnio schudli 5,8 kg, a to, czy prowadzili dzienniczek jedzenia i jak dużo się ruszali, wyjaśniało większość różnic w wynikach między uczestnikami.

Ile czasu to zajmuje? W 24-tygodniowym programie internetowym (Harvey i wsp., 2019) uczestnicy poświęcali na zapisywanie średnio 23 minuty dziennie w pierwszym miesiącu i niecałe 15 minut w szóstym. Wynik zależał od częstotliwości, a nie od czasu: osoby, które schudły co najmniej 5% masy ciała, zaglądały do dzienniczka częściej w ciągu dnia niż pozostali. Innymi słowy, lepiej zapisywać na bieżąco po każdym posiłku niż wieczorem z pamięci.

Jest też haczyk. Ludzie systematycznie zaniżają to, co zjedli. W klasycznym badaniu z „New England Journal of Medicine” (Lichtman i wsp., 1992) osoby z otyłością, które twierdziły, że nie chudną mimo diety poniżej 1200 kcal, przebadano bardzo dokładnymi metodami. Ich metabolizm był w normie. Problem polegał na tym, że zaniżały spożycie średnio o 47%, a aktywność fizyczną zawyżały o 51%. Liczenie kalorii działa więc tylko wtedy, gdy liczysz uczciwie, łącznie z sosami, napojami, „gryzami” w trakcie gotowania i alkoholem.

Jak liczyć z głową: zapotrzebowanie i korekta po wadze

Żeby liczenie miało sens, potrzebujesz punktu odniesienia, czyli przybliżonego dziennego zapotrzebowania. Najpierw szacuje się spoczynkowy wydatek energii (to, co organizm spala na samo utrzymanie funkcji życiowych), a potem mnoży go przez współczynnik aktywności. Popularnym wzorem jest równanie Mifflina-St Jeora z 1990 roku. Wersja dla mężczyzn wygląda tak:

kcal spoczynkowo = 10 × masa ciała (kg) + 6,25 × wzrost (cm) − 5 × wiek (lata) + 5

Dla faceta, który waży 90 kg, ma 180 cm i 35 lat, wychodzi 900 + 1125 − 175 + 5 = 1855 kcal. W pracy autorów starszy wzór Harrisa-Benedicta z 1919 roku zawyżał zmierzony wydatek średnio o 5%. Gotowy wynik dla siebie, razem z aktywnością, możesz policzyć w kalkulatorze ile kcal.

Każdy wzór to tylko punkt startowy. W praktyce sprawdza się taki schemat:

  • przez 2–3 tygodnie jedz według wyliczonej wartości i notuj wszystko, co jesz,
  • waż się rano, na czczo, kilka razy w tygodniu i patrz na średnią tygodniową, a nie na pojedynczy pomiar,
  • jeśli masa stoi, a celem jest redukcja, obetnij porcję o 200–300 kcal i obserwuj kolejne dwa tygodnie,
  • najpierw waż produkty kuchenną wagą, a po kilku tygodniach przejdź na szacowanie, bo oko nauczy się porcji,
  • pilnuj białka i warzyw, bo dają sytość przy rozsądnej kaloryczności.
Zobacz:  Mięso rządzi, czyli co jedzą Polacy

Liczenie nie zwalnia z myślenia o jakości jedzenia. 500 kcal z warzyw, chudego mięsa i kaszy to inny posiłek niż 500 kcal z drożdżówki i słodzonego napoju: inna sytość, inne mikroskładniki, inny poziom energii po dwóch godzinach.

Wady liczenia kalorii: kiedy lepiej odpuścić

Liczenie kalorii to narzędzie, a nie obowiązek do końca życia. Ma kilka realnych minusów:

  • Pozorna precyzja. Biorąc pod uwagę błędy etykiet, tabel i porcji, wynik „2347 kcal” jest dokładny co najwyżej do kilkuset kalorii. Kłótnia o pojedyncze 50 kcal nie ma sensu.
  • Czas i zmęczenie. Ważenie i zapisywanie każdego posiłku męczy, szczególnie przy jedzeniu na mieście. Wiele osób po kilku tygodniach po prostu przestaje.
  • Ryzyko obsesji. W badaniu 493 studentów (Simpson i Mazzeo, 2017) osoby korzystające z liczników kalorii miały wyższy poziom zamartwiania się jedzeniem i restrykcyjnego podejścia do diety. To korelacja, a nie dowód przyczyny, ale autorzy wprost piszą, że części osób takie narzędzia mogą bardziej szkodzić niż pomagać.
  • Ślepota na jakość. Kto patrzy tylko na liczbę, łatwo „mieści się w limicie” jedzeniem, które nie syci i nie odżywia.

Dobry kompromis: policz kalorie uczciwie przez kilka tygodni, żeby nauczyć się, ile realnie ważą i „kosztują” twoje typowe posiłki, a potem wracaj do liczenia tylko wtedy, gdy waga przestaje się ruszać. Jeśli liczenie zaczyna wywoływać lęk, poczucie winy po jedzeniu albo napady objadania się, przerwij je i porozmawiaj z lekarzem lub psychodietetykiem. Tak samo, jeśli chorujesz przewlekle (np. na cukrzycę) albo przyjmujesz leki wpływające na apetyt, plan redukcji ustal z lekarzem.

Źródła:

Share this article
Shareable URL
Prev Post

9 popularnych papryczek chili na skali Scoville’a

Next Post

Obiad z dużą ilością białka: 3 przepisy

Comments 1
Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Read next