Movember: jakie badania profilaktyczne zrobić i jak zadbać o głowę

Listopad to miesiąc, w którym część facetów zapuszcza wąsy, a reszta się z nich śmieje. Za tym żartem stoi jednak konkretna sprawa: mężczyźni badają się rzadko i późno, a o kłopotach z głową mówią jeszcze rzadziej. Według raportu enel-med „Badanie, które daje czas” (2026) regularne badania onkologiczne odpowiednie do wieku i płci robi tylko 16% mężczyzn, a 36% idzie do specjalisty dopiero wtedy, gdy pojawiają się niepokojące objawy. Poniżej znajdziesz praktyczną rozpiskę: co sprawdzać, w jakim wieku i gdzie zrobić to w ramach NFZ. Druga część tekstu dotyczy zdrowia psychicznego, bo to ten sam problem w innym opakowaniu.

Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, który zna twoją historię zdrowia.

Czym jest Movember i skąd się wziął

Movember to zbitka słów „moustache” (wąsy) i „November”. Według historii opisanej przez samą organizację wszystko zaczęło się w 2003 roku w Melbourne: dwóch kumpli przy piwie postanowiło przywrócić modę na wąsy i namówiło 30 znajomych, żeby przez listopad zapuścili je razem z nimi. Z czasem akcja zamieniła się w fundację, która zbiera pieniądze i zwraca uwagę na męskie zdrowie, przede wszystkim na raka prostaty, raka jądra oraz zdrowie psychiczne i zapobieganie samobójstwom.

Wąsy są tu pretekstem do rozmowy. Właściwy cel jest bardziej przyziemny: żebyś umówił się na badania, zanim cokolwiek zacznie boleć. Prof. Jakub Dobruch, urolog i konsultant Centrum Zdrowia i Profilaktyki Onkologicznej enel-med, w listopadowym apelu przekonuje właśnie do tego, żeby nie czekać na pierwsze objawy i pamiętać o badaniach przez cały rok, także długo po zakończeniu kampanii.

Dlaczego faceci czekają na objawy

Powody są dość przewidywalne. Brak czasu, przekonanie, że „mnie to nie dotyczy”, wstyd przed badaniem urologicznym albo zwykły strach przed tym, co lekarz może znaleźć. W tym samym raporcie mężczyźni częściej niż kobiety wskazywali też brak wiedzy o profilaktyce nowotworowej jako przeszkodę.

Problem w tym, że wiele groźnych chorób przez długi czas nie daje żadnych sygnałów. Nadciśnienie zwykle nie boli. Podwyższony cholesterol nie boli wcale. Rak jelita grubego czy prostaty we wczesnym stadium często przebiega bez objawów, a kiedy już się pojawiają, leczenie bywa trudniejsze. Profilaktyka polega na tym, żeby szukać problemu, zanim on sam się zgłosi. Więcej o tym, kiedy warto pójść do specjalisty od męskich spraw, piszemy w tekście o wizycie u urologa i objawach alarmowych.

Jakie badania profilaktyczne i kiedy: rozpiska według wieku

Poniższa lista opiera się na bezpłatnych programach profilaktycznych opisanych przez Ministerstwo Zdrowia. Dawny pilotaż „Profilaktyka 40 PLUS” zakończył się w kwietniu 2025 roku, a jego miejsce zajął program „Moje Zdrowie”, czyli bilans zdrowia osoby dorosłej dostępny już od 20. roku życia.

Po dwudziestce

• Bilans „Moje Zdrowie” – dla ubezpieczonych od 20. roku życia, bez górnej granicy wieku. Osoby w wieku 20–49 lat mogą z niego korzystać nie częściej niż co 5 lat. Zaczynasz od ankiety w Internetowym Koncie Pacjenta (IKP), w aplikacji mojeIKP albo w przychodni, potem robisz badania laboratoryjne i idziesz na wizytę podsumowującą w swojej przychodni POZ. Każdy dostaje podstawowy zestaw badań krwi, a dodatkowe są dobierane do wieku, płci i odpowiedzi w ankiecie.
• Samobadanie jąder – raz w miesiącu, o czym szerzej niżej.
• Ciśnienie tętnicze – warto znać swój wynik, nawet jeśli czujesz się świetnie. Pomiar jest częścią bilansu.

Po trzydziestce

Ta dekada nie ma osobnego programu przesiewowego, ale to dobry moment, żeby nie zgubić z oczu podstaw: ciśnienia, masy ciała i obwodu pasa, a także znamion na skórze. Jeśli w rodzinie były wczesne zawały, cukrzyca albo nowotwory, powiedz o tym lekarzowi rodzinnemu, bo od tego może zależeć, jakie badania zleci i kiedy.

• Program profilaktyki chorób układu krążenia (CHUK) – od 35. do 65. roku życia, dla osób bez rozpoznanej choroby serca i naczyń, raz na 5 lat. Obejmuje wywiad, pomiar ciśnienia, cholesterolu i glukozy oraz ocenę ryzyka. Nie potrzebujesz skierowania, wystarczy zgłosić się do lekarza rodzinnego. Z programu nie skorzystasz, jeśli w ciągu ostatnich 12 miesięcy robiłeś bilans „Moje Zdrowie”.

Jeśli chcesz wiedzieć, jak wyglądają czynniki ryzyka zawału u mężczyzn i kiedy dzwonić po karetkę, zajrzyj do tekstu o profilaktyce chorób serca.

Po czterdziestce

• Kolonoskopia w wieku 40–49 lat – w programie NFZ tylko wtedy, gdy u kogoś z najbliższych krewnych rozpoznano raka jelita grubego. Bez skierowania.
• Spirometria – w programie profilaktyki chorób odtytoniowych osoby w wieku 40–65 lat mogą sprawdzić płuca pod kątem POChP. Jeśli palisz albo paliłeś, to badanie jest dla ciebie.
• Ciśnienie, lipidy, cukier – w ramach bilansu albo programu CHUK, zgodnie z zasadami tych programów.

Po pięćdziesiątce

• Kolonoskopia przesiewowa – dla osób w wieku 50–65 lat bez objawów sugerujących raka jelita grubego, które nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat. Bez skierowania.
• Bilans „Moje Zdrowie” co 3 lata – od 50. roku życia przysługuje częściej niż młodszym.
• Rozmowa o PSA – w Polsce nie ma populacyjnego programu badań przesiewowych w kierunku raka prostaty. Zalecenia onkologiczne przewidują oznaczenie PSA u świadomych korzyści i ryzyka mężczyzn mniej więcej od 50. roku życia. Decyzję podejmuje się z lekarzem, bo wynik bywa podwyższony z przyczyn innych niż nowotwór. Jeśli rak prostaty wystąpił u twojego ojca albo brata, porozmawiaj o tym wcześniej.

Jądra, prostata, skóra: co możesz sprawdzić sam

Samobadanie jąder

Rak jądra to najczęstszy nowotwór złośliwy u młodych mężczyzn, dlatego samobadanie ma sens już u dwudziestolatka. Najlepiej robić je po ciepłym prysznicu, kiedy moszna jest rozluźniona. Bierzesz każde jądro osobno między kciuk a palce i delikatnie je obracasz. Szukasz guzków, stwardnień, zmian wielkości albo uczucia ciężaru. Miękka struktura z tyłu jądra to najądrze i tak ma być. Jeśli coś cię niepokoi, idź do lekarza rodzinnego albo urologa i nie czekaj, aż „samo przejdzie”. Większość wykrytych zmian okazuje się niegroźna, ale to ocenia lekarz.

Prostata

Samemu prostaty nie zbadasz, ale możesz obserwować sygnały: częstsze oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy, słaby strumień, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, krew w moczu lub nasieniu. Takie objawy najczęściej wynikają z łagodnego powiększenia prostaty, jednak wymagają wizyty u lekarza.

Skóra

Raz na jakiś czas przejrzyj skórę w lustrze, łącznie z plecami (tu przyda się druga osoba). Zwróć uwagę na znamiona, które zmieniają kształt, kolor albo wielkość, mają nierówne brzegi, swędzą lub krwawią. Z takim znamieniem idź do dermatologa. Faceci rzadziej używają kremów z filtrem i rzadziej oglądają własne plecy, a to dobry powód, żeby to zmienić.

Dlaczego mężczyźni milczą o zdrowiu psychicznym

Movember od lat mówi o głowie tak samo głośno jak o prostacie. Jak wynika z badania InterviewMe przygotowanego na tegoroczny Movember, 84% Polaków uważa, że to mężczyźni, częściej niż kobiety, ukrywają problemy ze zdrowiem psychicznym w pracy. To opinia otoczenia, ale potwierdzają ją sami zainteresowani. W odrębnym badaniu wśród 300 pracujących mężczyzn:

• 93% przyznało, że czuje presję, by „zacisnąć zęby” i radzić sobie samemu,
• 63% ukrywało kryzys psychiczny przed współpracownikami lub szefem,
• tylko 30% czułoby się komfortowo, rozmawiając z przełożonym o swoim stanie emocjonalnym,
• 68% rozważało odejście z pracy z powodu jej wpływu na zdrowie psychiczne.

Pytani o to, co powstrzymuje znanych im mężczyzn przed szukaniem pomocy, respondenci najczęściej wskazywali przekonanie, że facet musi ze wszystkim poradzić sobie sam (53%), oraz strach przed łatką „słabego” (52%). Zamiast rozmowy częściej pojawia się zamykanie się w sobie (42%) i odreagowywanie po pracy, na przykład przez używki (35%). Szerzej o mechanizmach, które stoją za tym milczeniem, piszemy w tekście dlaczego mężczyźni nie proszą o pomoc.

Sygnały ostrzegawcze, które łatwo przeoczyć

U mężczyzn depresja i przeciążenie często wyglądają inaczej niż w stereotypie smutnej osoby, która płacze w poduszkę. Warto zwrócić uwagę na takie sygnały, u siebie i u kumpla:

• rozdrażnienie, wybuchy złości, cynizm wobec wszystkiego,
• więcej alkoholu, częstsze sięganie po inne używki albo ryzykowne zachowania,
• ucieczka w pracę, nadgodziny, branie na siebie coraz więcej,
• wycofanie z kontaktów, odwoływanie spotkań, rezygnacja z treningów i rzeczy, które kiedyś cieszyły,
• problemy ze snem, ciągłe zmęczenie, spadek libido,
• mówienie o bezsensie, o byciu ciężarem dla innych albo o tym, że „wszystkim byłoby lepiej beze mnie”.

Ostatni punkt traktuj bardzo poważnie. Jeśli słyszysz coś takiego od bliskiej osoby, zapytaj wprost, jak się czuje i czy myśli o zrobieniu sobie krzywdy. Takie pytanie nie podsuwa nikomu pomysłu, a często otwiera rozmowę. Na co dzień pomaga też zwykła higiena psychiczna: sen, ruch i proste techniki, które opisujemy w tekście jak się odstresować. One jednak nie zastąpią specjalisty, kiedy problem trwa tygodniami.

Gdzie szukać pomocy w Polsce

• 112 – numer alarmowy, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, twojego albo kogoś innego.
• 116 123 – bezpłatny telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, czynny całą dobę. Pod tym numerem możesz po prostu porozmawiać i dowiedzieć się, gdzie szukać dalszego wsparcia. Na stronie 116sos.pl działa też czat.
• 800 70 2222 – Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, bezpłatnie i całodobowo, także przez czat i e-mail.
• Lekarz rodzinny (POZ) – może ocenić stan, zacząć leczenie albo pokierować dalej. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania.

Jeśli nie jesteś w ostrym kryzysie, ale od dłuższego czasu czujesz, że coś jest nie tak, to też wystarczający powód do rozmowy ze specjalistą. Nikt nie wymaga, żebyś najpierw sięgnął dna.

Plan na listopad: pięć rzeczy do zrobienia

• Zaloguj się do IKP i sprawdź, czy możesz wypełnić ankietę bilansu „Moje Zdrowie”.
• Jeśli masz 35–65 lat, zapytaj w swojej przychodni o program CHUK.
• Jeśli masz 50–65 lat i nigdy nie miałeś kolonoskopii, umów ją w ramach programu przesiewowego.
• Zrób samobadanie jąder i przejrzyj skórę. To zajmuje kilka minut.
• Zadzwoń do kumpla, z którym dawno nie gadałeś, i zapytaj, jak się naprawdę ma.

Wąsy możesz zgolić pierwszego grudnia. Wyniki badań warto zachować na dłużej. Jeśli ciekawi cię szerszy obraz, sprawdź, co dane mówią o zdrowiu polskich mężczyzn.