W pigułce: Praca przez 55 godzin tygodniowo i więcej wiąże się z wyższym ryzykiem udaru i choroby niedokrwiennej serca. Wyjaśniamy, co mówią badania WHO i ILO, jak przeciążenie odbija się na śnie, psychice i relacjach oraz jakie sygnały powinny cię zatrzymać.
- Według analizy WHO i ILO praca przez 55 godzin tygodniowo lub więcej wiąże się z około 35% wyższym ryzykiem udaru i 17% wyższym ryzykiem zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca w porównaniu z 35–40 godzinami.
- W 2016 roku długim godzinom pracy przypisano około 745 tys. zgonów z powodu udaru i choroby serca na świecie.
- Przepracowanie zabiera przede wszystkim sen, ruch i czas na regenerację, co dodatkowo obciąża organizm.
- Wypalenie zawodowe (ICD-11, kod QD85) to zjawisko związane z pracą, a nie choroba: wyczerpanie, dystans wobec pracy i spadek poczucia skuteczności.
- Pierwszy krok to policzenie realnych godzin pracy i wyznaczenie stałej pory jej zakończenia.
Kalendarz pęka w szwach, maile przychodzą po 22, a weekend zaczyna się w sobotę po południu, jeśli w ogóle. Wielu facetów traktuje to jako cenę ambicji i zakłada, że organizm jakoś to wytrzyma. Tymczasem długie godziny pracy mają dobrze opisane skutki zdrowotne: od serca i naczyń, przez sen i nastrój, po relacje z bliskimi. Ten tekst dotyczy samej liczby godzin i przeciążenia obowiązkami. Jeśli bardziej doskwiera ci rywalizacja w firmie, zajrzyj do tekstu o korporacyjnym wyścigu szczurów, a jeśli pracujesz w nocy, osobno opisaliśmy wpływ nocnych zmian na zdrowie.
Co pokazała analiza WHO i ILO
W 2021 roku Światowa Organizacja Zdrowia i Międzynarodowa Organizacja Pracy opublikowały pierwszą globalną ocenę tego, ile zgonów można przypisać długim godzinom pracy. Za „długie” uznano 55 godzin tygodniowo i więcej. Wyniki ukazały się w czasopiśmie Environment International (Pega i współpracownicy) i opierały się na dwóch przeglądach systematycznych z metaanalizą: 37 badań dotyczących choroby niedokrwiennej serca (ponad 768 tys. uczestników) i 22 badań dotyczących udaru (ponad 839 tys. uczestników).
Najważniejsze liczby z tej analizy:
- W porównaniu z pracą 35–40 godzin tygodniowo praca przez 55 godzin i więcej wiązała się z szacunkowo o 35% wyższym ryzykiem udaru mózgu.
- Ryzyko zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca było wyższe o około 17%.
- W 2016 roku długie godziny pracy przypisano łącznie około 745 tys. zgonów z powodu udaru i choroby niedokrwiennej serca (około 398 tys. z powodu udaru i 347 tys. z powodu choroby serca).
- Długie godziny pracy dotyczyły wtedy około 488 mln ludzi, czyli prawie 9% populacji świata.
- Według WHO i ILO między 2000 a 2016 rokiem liczba zgonów z powodu choroby serca związanych z długimi godzinami wzrosła o 42%, a z powodu udaru o 19%.
Warto dobrze zrozumieć te procenty. To ryzyko względne, czyli porównanie dwóch grup. Nie mówi ono, jaka jest szansa, że konkretna osoba dostanie zawału. Badania obserwacyjne pokazują też związek, który nie jest stuprocentowym dowodem przyczyny. Mimo to skala danych i spójność wyników sprawiły, że WHO i ILO wprost uznały długie godziny pracy za czynnik ryzyka zawodowego.
Dlaczego nadgodziny uderzają w serce
WHO wskazuje dwie drogi. Pierwsza to przewlekła reakcja stresowa organizmu, która w dłuższym czasie obciąża układ krążenia. Druga to zachowania, które idą w parze z przepracowaniem: mniej ruchu, gorsze jedzenie, więcej alkoholu i papierosów, zbyt mało snu. Kiedy brakuje czasu, zwykle jako pierwsze wypadają trening i porządny posiłek. Do tego dochodzi siedzenie przez większość dnia i jedzenie w pośpiechu przy biurku, a wieczorem brak energii na cokolwiek poza kanapą.
Sen, który przegrywa z pracą
Doba ma stałą liczbę godzin, więc każda dodatkowa godzina przy biurku musi skądś się wziąć. Najczęściej zabiera ją sen. Do tego dochodzi problem z wyłączeniem głowy: jeśli ostatnie maile czytasz w łóżku, organizm trudniej przechodzi w tryb odpoczynku, a myśli o jutrzejszych zadaniach krążą długo po zgaszeniu światła.
Skutki chronicznego niedosypiania przenoszą się z powrotem na pracę. Spada koncentracja, rośnie liczba błędów, trudniej podejmować decyzje, a drobne problemy irytują bardziej niż zwykle. Łatwo wpaść w pętlę, w której zmęczony człowiek pracuje wolniej, więc siedzi dłużej, więc śpi jeszcze krócej.
Głowa: stres, nastrój i depresja
Długie godziny pracy odbijają się także na psychice. W brytyjskim badaniu Whitehall II zespół Marianny Virtanen obserwował ponad 2,1 tys. urzędników przez średnio prawie 6 lat. Osoby pracujące 11 godzin dziennie lub więcej miały około 2,4 razy wyższe szanse wystąpienia epizodu dużej depresji niż te, które pracowały 7–8 godzin. To jedno badanie na konkretnej grupie, więc nie należy go uogólniać na wszystkich, ale dobrze ilustruje ten kierunek.
Typowe sygnały przeciążenia psychicznego to drażliwość, poczucie, że nie nadążasz, problemy z cieszeniem się czymkolwiek poza pracą i ciągłe napięcie w ciele. Jeśli szukasz konkretnych sposobów na obniżenie napięcia, zebraliśmy je w przeglądzie technik redukcji stresu.
Wypalenie zawodowe według ICD-11
Od 2022 roku obowiązuje Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11, w której wypalenie zawodowe ma kod QD85. WHO opisuje je jako syndrom wynikający z przewlekłego stresu w miejscu pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić. Składają się na nie trzy wymiary:
- wyczerpanie lub poczucie utraty energii,
- rosnący dystans psychiczny wobec pracy, negatywizm albo cynizm,
- obniżone poczucie skuteczności zawodowej.
Dwie rzeczy są tu ważne. Po pierwsze, WHO klasyfikuje wypalenie jako zjawisko związane z pracą i nie uznaje go za chorobę. Trafiło do rozdziału o czynnikach wpływających na stan zdrowia, poza rozdziałem o zaburzeniach psychicznych. Po drugie, termin dotyczy wyłącznie kontekstu zawodowego, więc nie opisuje zmęczenia rodzicielstwem czy życiem w ogóle. Jeśli objawy przypominają depresję albo zaburzenia lękowe, potrzebna jest ocena specjalisty, bo to inne rozpoznania.
Relacje i życie poza biurem
Przepracowanie rzadko dotyka tylko jednej osoby. Partnerka widzi cię zmęczonego i nieobecnego, dzieci dostają resztki uwagi, znajomi przestają dzwonić, bo i tak odmawiasz. Brak czasu na wspólne chwile często przeradza się w napięcia, a poczucie izolacji dodatkowo nasila stres. Paradoksalnie właśnie relacje i odpoczynek są tym, co pomaga się zregenerować, więc ich zaniedbanie pogłębia problem.
Jeśli czujesz, że bez przerwy ktoś czegoś od ciebie chce, a ty nie potrafisz odmówić, przeczytaj tekst o tym, jak wyznaczać granice w pracy i w relacjach.
Sygnały ostrzegawcze i co zmienić
Warto zatrzymać się, jeśli zauważasz u siebie kilka z poniższych objawów jednocześnie i utrzymują się one od tygodni:
- budzisz się zmęczony mimo przespanej nocy albo regularnie skracasz sen, żeby dokończyć zadania,
- praca jest ostatnią rzeczą, o której myślisz przed snem, i pierwszą po przebudzeniu,
- zrezygnowałeś z treningów, hobby i spotkań, bo „teraz nie ma czasu”,
- coraz częściej sięgasz po alkohol, słodycze albo kofeinę, żeby przetrwać dzień,
- czujesz cynizm wobec swojej pracy i przekonanie, że to, co robisz, nie ma znaczenia,
- bliscy mówią ci, że jesteś nieobecny albo bardziej drażliwy niż kiedyś.
Konkretne kroki
- Policz realne godziny. Przez dwa tygodnie zapisuj, ile faktycznie pracujesz, łącznie z mailami wieczorem. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, jak blisko są granicy 55 godzin.
- Ustal porę końca pracy. Wyłącz powiadomienia służbowe po określonej godzinie i trzymaj się tego przynajmniej w dni robocze.
- Chroń sen jak spotkanie z szefem. Stała pora kładzenia się spać i godzina bez ekranu przed snem to najtańsza inwestycja w zdrowie.
- Wpisz trening do kalendarza. Ruch działa na układ krążenia i na stres jednocześnie, a w zapchanym dniu znika jako pierwszy.
- Porozmawiaj o obciążeniu. Jeśli problemem jest sama ilość zadań, zmiana nawyków nie wystarczy. Potrzebna jest rozmowa z przełożonym o priorytetach.
- Nie zwlekaj z pomocą. Gdy objawy utrzymują się mimo zmian albo pojawia się obniżony nastrój, porozmawiaj z lekarzem lub psychologiem.
Dyskusja o tym, czy krótszy tydzień pracy może działać w praktyce, toczy się już od kilku lat. Opisaliśmy ją w tekście o pilotażach krótszego czasu pracy. Niezależnie od tego, jak skończy się ta debata, wniosek z badań jest prosty: liczba godzin w pracy ma znaczenie dla zdrowia, a jej kontrolowanie to część dbania o siebie, tak samo jak trening i dieta.
Źródła:
- Komunikat WHO i ILO o długich godzinach pracy, udarze i chorobie serca — WHO, ILO, 2021
- Globalne obciążenie chorobą niedokrwienną serca i udarem przypisane długim godzinom pracy — Pega F. i wsp., Environment International, 2021
- Nadgodziny a epizod dużej depresji w badaniu Whitehall II — Virtanen M. i wsp., PLoS ONE, 2012
- Wypalenie zawodowe jako zjawisko zawodowe w ICD-11 — WHO, 2019



