W pigułce: Optymizm wiąże się z lepszym zdrowiem i dłuższym życiem, ale w wersji nierealistycznej każe ignorować ryzyko. Liczy się to, czy optymista przyjmuje do wiadomości złe wiadomości.
- Optymizm dyspozycyjny to ogólne oczekiwanie dobrej przyszłości, mierzone m.in. testem LOT-R Scheiera i Carvera.
- W dużych badaniach kohortowych najbardziej optymistyczne osoby żyły dłużej i rzadziej miały incydenty sercowo-naczyniowe. To korelacja, przyczynowości te badania nie dowodzą.
- Błąd optymizmu polega na tym, że mózg chętniej przyjmuje dobre wiadomości niż złe, co sprzyja lekceważeniu ryzyka.
- Umiarkowany optymizm sprzyja rozsądnym decyzjom finansowym, skrajny prowadzi do nierozważnych.
- Defensywny pesymizm, czyli zakładanie najgorszego i staranne przygotowanie, to skuteczna alternatywa dla osób lękowych.
- Ćwiczenie „najlepsze możliwe ja” w metaanalizach umiarkowanie podnosi poziom optymizmu.
Optymista uchodzi czasem za kogoś, kto nie czyta wiadomości i liczy, że jakoś to będzie. Psychologia od kilkudziesięciu lat bada jednak optymizm jako mierzalną cechę i wynik tych badań jest bardziej złożony niż hasła z kubków. Optymizm wiąże się z lepszym zdrowiem i dłuższym życiem, a jednocześnie ten sam mechanizm potrafi skłonić do lekceważenia realnych zagrożeń. Granica między zdrową nadzieją a naiwnością da się wskazać całkiem precyzyjnie.
Czym jest optymizm w ujęciu nauki
Psycholodzy Michael Scheier i Charles Carver w latach 80. opisali tzw. optymizm dyspozycyjny: względnie stałe, ogólne oczekiwanie, że w przyszłości częściej będą nas spotykać dobre rzeczy niż złe. Chodzi o nastawienie wobec przyszłości jako całości. Chwilowy dobry humor czy wiara w powodzenie jednego planu to coś innego.
Do pomiaru tej cechy służy kwestionariusz Life Orientation Test, a od 1994 roku jego poprawiona wersja LOT-R. Ma 10 twierdzeń, z których 6 jest punktowanych (trzy sformułowane optymistycznie, trzy pesymistycznie), a 4 to tzw. wypełniacze, które mają odwrócić uwagę od celu badania. Odpowiada się na skali zgody od 0 do 4. Wersja poprawiona powstała między innymi po to, żeby lepiej oddzielić optymizm od neurotyczności i lęku, z którymi pierwotny test się częściowo nakładał.
Ta definicja jest ważna dla pytania o naiwność. Optymizm dyspozycyjny opisuje oczekiwania wobec przyszłości. O stosunku do faktów nie mówi nic. Można spodziewać się dobrego wyniku i jednocześnie dokładnie wiedzieć, co może pójść źle.
Optymizm a zdrowie i długość życia
Najczęściej cytowane dane pochodzą z badania Lewiny Lee i współpracowników opublikowanego w 2019 roku w PNAS. Autorzy przeanalizowali dwie duże kohorty: kobiety z Nurses’ Health Study oraz mężczyzn z amerykańskiego Normative Aging Study, obserwowanych odpowiednio przez około 10 i 30 lat. Najbardziej optymistyczne osoby żyły średnio o 11–15% dłużej niż najmniej optymistyczne i miały o 50–70% większe szanse dożycia 85 lat. Wyniki uwzględniały czynniki demograficzne, choroby przewlekłe i depresję.
Podobny obraz daje metaanaliza Alana Rozanskiego i współpracowników z 2019 roku w JAMA Network Open, obejmująca 15 badań i blisko 230 tysięcy uczestników. Wyższy poziom optymizmu wiązał się z około 35% niższym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych oraz z niższym o mniej więcej 14% ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny.
Dwa zastrzeżenia trzeba postawić od razu. Po pierwsze, są to badania obserwacyjne: pokazują związek, ale nie rozstrzygają, czy to optymizm wydłuża życie. Po drugie, mechanizm pozostaje niepewny. Najczęściej proponowane wyjaśnienia to lepsze radzenie sobie ze stresem i zdrowsze nawyki, choć autorzy podkreślają, że te ścieżki wymagają dalszych badań.
Kiedy optymizm staje się błędem poznawczym
Obok optymizmu dyspozycyjnego istnieje zjawisko, które rzeczywiście zasługuje na miano naiwności: optymizm nierealistyczny. W klasycznym badaniu z 1980 roku Neil Weinstein pokazał, że większość studentów oceniała własne ryzyko przykrych zdarzeń, takich jak rozwód czy poważna choroba, jako niższe niż ryzyko przeciętnego kolegi z roku. Statystycznie wszyscy nie mogą być poniżej średniej, więc część tych ocen musiała być błędna.
Neurobiolożka Tali Sharot z zespołem opisała w 2011 roku w Nature Neuroscience, jak ten błąd się utrzymuje. Uczestnicy szacowali ryzyko różnych nieszczęść, a potem poznawali rzeczywiste statystyki. Gdy informacja była lepsza od oczekiwań, chętnie korygowali swoje przekonania. Gdy była gorsza, aktualizowali je znacznie słabiej. Mózg wybiórczo przyjmuje dobre wiadomości i ignoruje złe.
To jest właściwa odpowiedź na pytanie z tytułu. Naiwny bywa optymizm, który nie przyjmuje do wiadomości faktów. Oczekiwanie dobrego wyniku połączone z trzeźwą oceną ryzyka naiwnością nie jest.
Kiedy optymizm szkodzi
Najbardziej kosztowne skutki błędu optymizmu widać tam, gdzie ryzyko jest odroczone w czasie, a decyzje podejmuje się dziś. Przykłady z życia:
- Zdrowie. Przekonanie „mnie to nie dotyczy” sprzyja odkładaniu badań profilaktycznych, bagatelizowaniu objawów czy niedocenianiu skutków palenia i nadwagi.
- Pieniądze. Manju Puri i David Robinson w badaniu opublikowanym w 2007 roku w Journal of Financial Economics porównali, jak długo ludzie spodziewają się żyć, z danymi z tablic trwania życia. Umiarkowani optymiści podejmowali rozsądne decyzje finansowe, częściej oszczędzali i pracowali więcej. Skrajni optymiści, którzy przeszacowywali swoją długość życia o mniej więcej 20 lat, zachowywali się finansowo nierozważnie.
- Planowanie. Remont, projekt w pracy czy przygotowanie do zawodów prawie zawsze trwają dłużej, niż zakładamy. Optymistyczny harmonogram bez zapasu to prosta droga do frustracji.
- Trening. Wiara, że ból kolana „samo przejdzie”, i dokładanie obciążenia mimo sygnałów ostrzegawczych to częsty scenariusz kontuzji.
Wniosek z badań Puri i Robinsona dobrze streszcza cały temat: umiarkowany optymizm się opłaca, nadmiar zaczyna szkodzić.
Defensywny pesymizm: strategia dla tych, którzy wolą się przygotować
Nie każdy musi być optymistą, żeby osiągać dobre wyniki. Julie Norem i Nancy Cantor opisały w 1986 roku strategię nazwaną defensywnym pesymizmem. Osoby, które ją stosują, celowo zakładają niskie oczekiwania i w wyobraźni przechodzą przez wszystko, co może pójść źle. Dzięki temu lęk, zamiast paraliżować, zamienia się w motywację do przygotowań.
Dla defensywnego pesymisty namawianie do „pozytywnego myślenia” bywa wręcz szkodliwe, bo odbiera mu narzędzie, którym kontroluje niepokój. Przed wystąpieniem czy rozmową o podwyżkę taka osoba zrobi listę możliwych pytań i trudnych momentów, przećwiczy odpowiedzi i dzięki temu wypadnie dobrze. Oczekiwania są tu niskie, ale działanie bardzo konkretne.
Realistyczny optymizm w praktyce
Najbardziej użyteczna wersja optymizmu łączy dwa elementy: przekonanie, że cel jest osiągalny, i uczciwą ocenę przeszkód. W codziennym życiu przekłada się to na kilka nawyków:
- Zakładaj dobry wynik, ale planuj wariant awaryjny: rezerwę finansową, zapas czasu w harmonogramie, plan B na wypadek kontuzji.
- Szukaj danych, które mogą ci się nie spodobać. Skoro mózg słabiej rejestruje złe wiadomości, warto świadomie zadawać sobie pytanie, co przemawia przeciwko twojemu planowi.
- Oddziel to, na co masz wpływ, od tego, na co go nie masz. Optymizm najlepiej działa jako paliwo do działania w pierwszym obszarze.
- Sprawdzaj swoje prognozy po fakcie. Jeśli regularnie nie doszacowujesz kosztów albo czasu, dolicz stały margines.
- W sprawach zdrowia polegaj na badaniach i lekarzu, a nie na samopoczuciu.
Czy optymizmu da się nauczyć
Optymizm dyspozycyjny jest względnie stały, ale badania pokazują, że da się go podnieść. John Malouff i Nicola Schutte w metaanalizie opublikowanej w The Journal of Positive Psychology zebrali 29 badań z udziałem ponad 3300 osób i stwierdzili, że interwencje psychologiczne zwiększają optymizm w umiarkowanym stopniu. Najlepiej wypadało ćwiczenie „best possible self”, czyli „najlepsza możliwa wersja siebie”.
Kolejna metaanaliza, autorstwa Alby Carrillo i współpracowników w PLoS ONE w 2019 roku, skupiona wyłącznie na tym ćwiczeniu, również wykazała umiarkowany wpływ na optymizm, a także na dobrostan i pozytywne emocje. Autorzy obu prac zaznaczają jednak, że nie wiadomo dokładnie, jak długo efekt się utrzymuje.
Jak wykonać ćwiczenie „najlepsze możliwe ja”
- Wyobraź sobie siebie za kilka lat, zakładając, że wszystko poszło tak dobrze, jak to realnie możliwe: w pracy, związku, zdrowiu, formie.
- Opisz to na piśmie, konkretnie i w szczegółach, przez około 15–20 minut.
- Powtarzaj przez kilka kolejnych dni, za każdym razem dodając szczegóły.
- Na koniec dopisz, jakie przeszkody mogą stanąć na drodze i co zrobisz, gdy się pojawią. Ten krok chroni przed przejściem od nadziei do nierealistycznych oczekiwań.
Optymizm, który nie zamyka oczu
Nauka daje dość jasną odpowiedź. Optymizm rozumiany jako ogólne oczekiwanie dobrej przyszłości wiąże się z lepszym zdrowiem, dłuższym życiem i bardziej wytrwałym dążeniem do celów. Naiwnością staje się dopiero wtedy, gdy zaczyna filtrować fakty: pozwala pominąć badanie, wydać oszczędności albo trenować na kontuzji. Warto więc spodziewać się najlepszego, sprawdzać, co może pójść źle, i działać tak, jakby wynik zależał od przygotowania, bo w dużej mierze od niego zależy.
Źródła:
- Life Orientation Test-Revised (LOT-R) — Scheier, Carver, Bridges, Journal of Personality and Social Psychology, 1994 (opis skali)
- Optymizm a wyjątkowa długowieczność — Lee i in., PNAS, 2019
- Optymizm a ryzyko sercowo-naczyniowe i śmiertelność — Rozanski i in., JAMA Network Open, 2019
- Nierealistyczny optymizm — Weinstein, Journal of Personality and Social Psychology, 1980 (omówienie NCI)
- Wybiórcza aktualizacja przekonań — Sharot, Korn, Dolan, Nature Neuroscience, 2011
- Optymizm a decyzje finansowe — Puri, Robinson, Journal of Financial Economics, 2007
- Defensywny pesymizm — Norem, Cantor, Journal of Personality and Social Psychology, 1986
- Interwencje zwiększające optymizm — Malouff, Schutte, The Journal of Positive Psychology, 2017
- Ćwiczenie „best possible self” — Carrillo i in., PLoS ONE, 2019




