Empatia w praktyce: co to jest, co daje i gdzie ma granice

Rada „bądź dobrym człowiekiem” brzmi jak coś, co wypisuje się na kubku. Problem w tym, że empatia jest jedną z lepiej przebadanych zdolności społecznych, ma mierzalne konsekwencje w związku, w pracy i w gabinecie lekarskim, a przy tym da się ją trenować. Ma też koszt, o którym mało kto mówi: ludzie regularnie jej unikają, bo jest po prostu męcząca.

Poniżej to, co o empatii wiadomo z badań: czym różni się jej wersja poznawcza od emocjonalnej, co realnie zmienia w życiu, czy da się ją podkręcić i kiedy zaczyna szkodzić temu, kto ją okazuje.

Empatia to nie jedna rzecz, tylko dwie

W psychologii rozdziela się empatię poznawczą od emocjonalnej. Poznawcza to zdolność do odczytania i zrozumienia stanu drugiej osoby: co ona myśli, czego chce, dlaczego zareagowała tak, a nie inaczej. To operacja intelektualna, chłodna. Emocjonalna to rezonans: cudza złość, wstyd albo lęk faktycznie udzielają ci się fizjologicznie.

To rozróżnienie nie jest tylko wygodną etykietą. Badanie pacjentów z uszkodzeniami mózgu opublikowane w „Brain” pokazało podwójną dysocjację: uszkodzenia zakrętu czołowego dolnego wybiórczo psuły empatię emocjonalną, a uszkodzenia brzuszno-przyśrodkowej kory przedczołowej — empatię poznawczą. Innymi słowy, można stracić jedną, zachowując drugą. To dwa częściowo niezależne systemy, które przypadkiem dzielą jedno polskie słowo.

Stąd bierze się pozorny paradoks. Sprawny manipulator bywa mistrzem empatii poznawczej: doskonale czyta, gdzie masz słaby punkt, i zero mu to nie przeszkadza. Odwrotnie: ktoś, kto na widok czyjegoś nieszczęścia sam się rozsypuje, ma empatię emocjonalną w nadmiarze, ale niekoniecznie potrafi pomóc. Badacze dokładają więc trzeci element — troskę (współczucie), czyli motywację, żeby faktycznie coś zrobić. Rozumienie plus rezonans plus działanie. Dopiero komplet ma wartość użytkową.

Co empatia realnie zmienia

W związku. W badaniach nad bliskimi relacjami kluczowym pojęciem jest postrzegana responsywność partnera: poczucie, że druga osoba cię rozumie, uznaje twoje przeżycia za sensowne i o ciebie dba. Wiąże się ono z poziomem intymności, zaufania i ogólnej satysfakcji ze związku, a badania podłużne pokazują, że niższe oceny responsywności zapowiadają późniejszy spadek zadowolenia z relacji. Liczy się przy tym nie twoja deklarowana wrażliwość, tylko to, czy partnerka faktycznie czuje się usłyszana.

W pracy. Center for Creative Leadership przeanalizowało dane od ponad sześciu tysięcy menedżerów z blisko czterdziestu krajów. Ci, których podwładni oceniali jako empatycznych, byli równocześnie lepiej oceniani przez własnych przełożonych pod względem wyników. To korelacja, nie dowód, że empatia produkuje awans — równie dobrze kompetentni ludzie mogą mieć więcej zasobów na uważność wobec zespołu. Ale kierunek zależności jest stabilny i powtarza się w różnych kulturach.

W medycynie. Najczęściej cytowane badanie z „Academic Medicine” objęło 891 pacjentów z cukrzycą leczonych przez 29 lekarzy rodzinnych. U lekarzy z najwyższymi wynikami w skali empatii dobrą kontrolę hemoglobiny glikowanej miało 56 procent pacjentów, u lekarzy z najniższymi — 40 procent. Dla cholesterolu LDL było to 59 wobec 44 procent. Warto dodać uczciwe zastrzeżenie: późniejsze próby powtórzenia tego wyniku na innych populacjach nie zawsze się udawały. Efekt jest prawdopodobny, ale nie tak pewny, jak sugerują nagłówki.

Czy empatii można się nauczyć

Można, i to nie jest opinia. Metaanaliza opublikowana w „Journal of Counseling Psychology” zebrała 18 badań z randomizacją, łącznie ponad tysiąc uczestników, i wykazała umiarkowany efekt treningów empatii (g = 0,63; po korekcie na prawdopodobne obciążenie publikacyjne 0,51). Skuteczniejsze okazywały się programy oceniane obiektywnie, nie samoopisem, co akurat wzmacnia wiarygodność wyniku. Długość szkolenia nie miała znaczenia.

Ciekawsze jest to, czego się trenuje. W badaniu z użyciem rezonansu magnetycznego trening samego rezonansu emocjonalnego zwiększał u uczestników nasilenie nieprzyjemnych emocji przy oglądaniu materiałów o ludzkim cierpieniu, wraz z aktywacją przedniej wyspy i przedniej części zakrętu obręczy — obszarów kojarzonych z odczuwaniem cudzego bólu. Kolejny etap, trening współczucia, odwrócił ten wzorzec: rósł afekt pozytywny, a aktywacja przenosiła się na struktury związane z nagrodą i przywiązaniem.

Wniosek jest praktyczny. Jeżeli ćwiczysz wyłącznie „czuć to, co czuje drugi”, ćwiczysz cierpienie. Jeżeli ćwiczysz życzliwość i gotowość do pomocy, dostajesz zasób, który da się utrzymać przez lata.

Empatia kosztuje i dlatego jej unikamy

Seria jedenastu eksperymentów opublikowana w „Journal of Experimental Psychology: General” (łącznie ponad 1200 osób) sprawdzała prostą rzecz: gdy człowiek ma wybór, czy wczuć się w drugiego, czy tylko opisać jego wygląd, co wybiera. Konsekwentnie wybierał opcję bez empatii. Uczestnicy oceniali wczuwanie się jako bardziej wymagające wysiłku, mniej przyjemne i mało skuteczne. Kiedy eksperymentatorzy podnieśli ich poczucie, że dobrze im to wychodzi, unikanie znikało.

To zmienia diagnozę. Ludzie zamykają się na cudze przeżycia rzadziej z podłości, częściej dlatego, że empatia zżera zasoby poznawcze, a oni nie wierzą, że im to wyjdzie. Poczucie skuteczności okazuje się tu dźwignią.

W tym kontekście warto znać głośną metaanalizę z 2011 roku, według której u amerykańskich studentów deklarowana troska o innych i skłonność do przyjmowania cudzej perspektywy spadły na przestrzeni trzech dekad o około 40 procent, najostrzej po roku 2000. Dane opierają się na samoopisie i dotyczą jednej, wąskiej populacji, więc nie robiłbym z tego diagnozy całego pokolenia. Ale kierunek pokrywa się z tym, co widać w eksperymentach: przy nadmiarze bodźców empatia jest tym, co odpuszcza się pierwsze.

Zmęczenie empatyczne, czyli druga strona medalu

W zawodach opartych na kontakcie z cierpieniem — medycyna, ratownictwo, pomoc społeczna — od lat opisuje się zespół nazywany zmęczeniem współczuciem. Przeglądy systematyczne wskazują na wyczerpanie, drażliwość, cynizm, sięganie po używki, spadek satysfakcji z pracy i, co najbardziej przewrotne, malejącą zdolność do współodczuwania. Wśród pielęgniarek raportowane odsetki bywają wyższe niż połowa badanych, choć narzędzia pomiaru są niejednolite i liczby mocno się między badaniami rozjeżdżają.

Badacze społecznej neuronauki proponują zmianę nazwy na „zmęczenie dystresem empatycznym”, i to nie jest czepianie się słów. Wypala nie troska o drugiego człowieka, tylko dzielenie jego cierpienia bez żadnego dystansu — czyli sam rezonans emocjonalny, uruchamiany bez przerwy i bez możliwości pomocy. Współczucie połączone z działaniem zachowuje się w badaniach inaczej: idzie w parze z afektem pozytywnym i chroni przed wycofaniem.

Praktycznie oznacza to, że jeśli po rozmowie z bliską osobą w kryzysie zostajesz z jej emocjami na resztę dnia i zaczynasz unikać kolejnych takich rozmów, to nie jest dowód na twoją oziębłość. To sygnał, że utknąłeś na etapie rezonansu.

Jak to trenować, żeby się nie wypalić

• Nazwij, zanim poczujesz. Zacznij od empatii poznawczej: co ta osoba przeżywa i czego w tej chwili potrzebuje. Rozumienie jest tańsze energetycznie niż współodczuwanie i częściej trafia w realną potrzebę.
• Pytaj zamiast zgadywać. „Chcesz, żebym cię wysłuchał, czy żebym pomógł to rozwiązać?” rozbraja większość nieporozumień, w których dobre intencje lądują obok tematu.
• Sprawdzaj efekt, nie intencję. Miarą jest to, czy druga strona poczuła się zrozumiana. Jedno zdanie kontrolne w stylu „dobrze cię rozumiem, że…” daje ci tę informację od razu.
• Przechodź z rezonansu na działanie. Jedna konkretna rzecz do zrobienia — telefon, podwiezienie, przejęcie zadania — kończy pętlę współodczuwania i przywraca poczucie sprawczości.
• Pilnuj granic tam, gdzie ekspozycja jest stała. Jeśli z cudzym cierpieniem masz do czynienia zawodowo albo opiekujesz się kimś przewlekle chorym, przerwy i wsparcie z zewnątrz to nie luksus, tylko warunek utrzymania zdolności do pomagania.

Empatia nie jest cechą charakteru, którą się ma albo nie ma. To zestaw umiejętności z mierzalnym efektem i mierzalnym kosztem. Powód, żeby ją rozwijać, jest bardziej praktyczny niż moralny: bez niej relacje, zespoły i rozmowy o rzeczach trudnych po prostu przestają działać.