Uzależnienie od hazardu: co dzieje się w mózgu i gdzie szukać pomocy

Zdanie „hazard uzależnia jak narkotyk” brzmi jak chwyt publicystyczny. W klasyfikacjach medycznych przestało nim być w 2013 roku. Wtedy piąta edycja amerykańskiego podręcznika diagnostycznego DSM przeniosła hazard patologiczny z rozdziału o zaburzeniach kontroli impulsów do rozdziału „Substance-Related and Addictive Disorders” — tego samego, w którym opisano uzależnienia od substancji. Uzasadnieniem było, jak podano, rozpoznanie podobieństw między zachowaniem patologicznego gracza a uzależnieniem od substancji psychoaktywnych.

Zaburzenie hazardowe to rozpoznanie kliniczne, nie metafora

Razem z przeniesieniem zmienił się próg rozpoznania. DSM-IV wymagał spełnienia pięciu kryteriów z dziesięciu, DSM-5 obniżył to do czterech z dziewięciu w okresie dwunastu miesięcy. Z listy usunięto przy tym kryterium popełniania czynów zabronionych — fałszerstwa, oszustwa, kradzieży lub sprzeniewierzenia — w celu finansowania gry, ponieważ było ono spełniane najrzadziej ze wszystkich.

Światowa Organizacja Zdrowia w klasyfikacji ICD-11 opisuje zaburzenie hazardowe przez trzy warunki: upośledzoną kontrolę nad graniem, rosnący priorytet hazardu, który zyskuje pierwszeństwo przed innymi zainteresowaniami i codziennymi czynnościami, oraz kontynuowanie grania mimo negatywnych konsekwencji. W żadnym z nich nie pada żadna kwota. Diagnoza opisuje relację z graniem, a nie stan konta — dlatego „stać mnie na to” niczego tu nie rozstrzyga.

Co dzieje się w mózgu grającego

Przegląd „Games in the Brain: Neural Substrates of Gambling Addiction” autorstwa W. Spencera Murcha i Luke’a Clarka, opublikowany w czasopiśmie „The Neuroscientist” w 2016 roku, zbiera wyniki badań obrazowych nad hazardem. Autorzy wskazują cztery struktury tworzące obwód decyzyjny zaangażowany w granie: brzuszne prążkowie, brzuszno-przyśrodkową korę przedczołową, dopaminergiczne śródmózgowie oraz wyspę. U osób z zaburzeniem hazardowym obwody te wykazują nieprawidłową aktywność.

To ten sam układ nagrody, który odpowiada na substancje psychoaktywne — z tą różnicą, że pobudza go sama informacja o wyniku gry. Murch i Clark ujmują problem jako efekt interakcji między predyspozycją biologiczną a środowiskiem, a konkretnie tym, w jaki sposób produkty hazardowe są konstruowane, żeby angażować układ nagrody. To ważne rozróżnienie: mechanizm nie jest wadą charakteru gracza, tylko przewidywalną reakcją mózgu na bodziec zaprojektowany pod tę reakcję.

Zmienne wzmocnienie, czyli dlaczego tak trudno przestać

Kluczowa jest nie sama nagroda, lecz jej nieprzewidywalność. Automat i zakład działają w schemacie zmiennego współczynnika wzmocnienia: wygrana przychodzi po nieprzewidywalnej liczbie prób. Gracz nie ma jak ocenić, czy dzieli go od niej jeden zakład, czy sto — więc kolejny zakład zawsze wydaje się uzasadniony, choć arytmetyka mówi co innego.

Murch i Clark wymieniają zmienne harmonogramy wzmocnienia jako jedną z czterech cech konstrukcyjnych gier, które modulują opisany wyżej obwód. Pozostałe trzy to:

• Prawie-wygrane (near-misses) — układ symboli o włos od wygrywającego. Formalnie to przegrana, ale odbierana jest jak zapowiedź sukcesu i podtrzymuje grę.
• Straty przebrane za wygrane (losses disguised as wins) — sytuacja, w której gracz odzyskuje mniej, niż postawił, a automat oprawia ten wynik w dźwięk i animację wygranej.
• Iluzja kontroli — elementy pozwalające wierzyć, że umiejętność, rytuał albo moment naciśnięcia przycisku wpływają na wynik, który jest losowy.

Stąd bierze się częste nieporozumienie w rozmowach z osobą grającą. Ona zwykle nie ma poczucia utraty kontroli — ma poczucie, że jest coraz bliżej rozwiązania. Odgrywanie się, czyli powrót do gry po stracie, żeby wyjść na zero, jest logiczną konsekwencją tego stanu i jednocześnie mechanizmem, który zamienia pojedynczą stratę w spiralę.

Kto jest w grupie podwyższonego ryzyka

WHO szacuje, że zaburzenie hazardowe ma 1,2% dorosłej populacji świata, a szkody związane z hazardem w jakimś stopniu dotykają 11,9% mężczyzn i 5,5% kobiet. Ta różnica między płciami jest jednym z powodów, dla których temat regularnie wraca w mediach adresowanych do mężczyzn.

Organizacja wskazuje też okoliczności, które ryzyko podnoszą:

• Wydarzenia życiowe — rozstanie, przejście na emeryturę, uraz, śmierć bliskiej osoby.
• Stresory społeczne — ubóstwo, dyskryminacja i inne formy życiowego upośledzenia startu.
• Wiek — dzieci i młodzież są szczególnie narażone przez intensywną promocję hazardu w internecie oraz przy okazji sportu.

Do tego dochodzi czynnik, którego dwadzieścia lat temu nie było: aplikacja w telefonie skraca dystans między impulsem a postawionym zakładem do kilku sekund. Znika godzina zamknięcia lokalu i konieczność wyjścia z domu, a więc znikają naturalne przerwy, które kiedyś dawały szansę na zmianę zdania.

Sygnały ostrzegawcze — u siebie i u bliskiej osoby

Kryteria diagnostyczne nie są testem do samodzielnego stawiania rozpoznania; robi to klinicysta. Warto jednak wiedzieć, wokół jakich zachowań krążą, bo to one bywają widoczne najwcześniej:

• Rosnące stawki — kwoty, które kiedyś dawały pobudzenie, przestają wystarczać.
• Odgrywanie się — powrót do gry nazajutrz, żeby odzyskać to, co przepadło.
• Nieudane próby ograniczenia lub przerwania grania, powtarzane wielokrotnie.
• Rozdrażnienie i niepokój przy próbie ograniczenia gry.
• Granie jako sposób radzenia sobie z napięciem, bezradnością, poczuciem winy albo obniżonym nastrojem.
• Ukrywanie skali grania — osobne konta, znikające wyciągi, tłumaczenie nieobecności.
• Pożyczanie pieniędzy na pokrycie strat, w tym proszenie bliskich o wyciągnięcie z długu.
• Rezygnacja z pracy, nauki, relacji albo dotychczasowych zainteresowań na rzecz gry.

Rozpoznanie u siebie kilku z tych punktów w perspektywie ostatniego roku nie jest jeszcze diagnozą, ale jest wystarczającym powodem, żeby porozmawiać ze specjalistą. Zwróć uwagę na jedno: w żadnym z tych sygnałów nie chodzi o przegraną sumę.

Rachunek nie kończy się na pieniądzach

WHO podaje, że na każdą osobę grającą na poziomie wysokiego ryzyka przypada średnio sześć innych osób dotkniętych skutkami — najczęściej takich, które same nie grają. To partnerki i partnerzy, dzieci, rodzice, czasem współpracownicy. Uzależnienie od hazardu bywa opisywane jako problem finansowy jednej osoby, a w praktyce jest obciążeniem rozłożonym na całe otoczenie.

Najpoważniejsza konsekwencja dotyczy zdrowia psychicznego. WHO wskazuje na związek hazardu z chorobami psychicznymi i samobójstwami: w badaniu szwedzkim osoby z zaburzeniem hazardowym umierały śmiercią samobójczą 15 razy częściej niż populacja ogólna, a w australijskim stanie Wiktoria co najmniej 4,2% samobójstw miało związek z hazardem. Jeśli u ciebie albo u kogoś bliskiego pojawiają się myśli samobójcze, nie czekaj na wolny termin u terapeuty — zadzwoń pod 112.

Gdzie szukać pomocy w Polsce

Pomoc jest zorganizowana i dostępna bez skierowania. Najprostsze punkty wejścia:

• Telefon zaufania — uzależnienia behawioralne: 801 889 880. Czynny codziennie, także w weekendy, w godzinach 17:00–22:00. Prowadzi go Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
• Poradnia internetowa na uzaleznieniabehawioralne.pl — konsultacje z psychologami, psychoterapeutami uzależnień i prawnikami. Dyżury terapeutów: poniedziałek 17:00–20:00, piątek 9:00–12:00, trzecia sobota miesiąca 16:00–17:00 oraz niedziela 10:00–11:00. Kontakt mailowy: [email protected].
• Baza placówek pomocowych — na tej samej stronie, w zakładce „Znajdź pomoc”. Pozwala znaleźć poradnię leczenia uzależnień w swojej okolicy.
• Anonimowi Hazardziści (anonimowihazardzisci.org) — wspólnota samopomocowa prowadząca mitingi w całej Polsce oraz spotkania online dla tych, którzy nie mogą przyjechać. Udział jest bezpłatny, utrzymywany z dobrowolnych składek, a jedynym warunkiem uczestnictwa jest chęć zaprzestania grania. Telefony kontaktowe: 881 488 990 oraz 795 250 438.

Serwis uzaleznieniabehawioralne.pl jest wspierany przez Ministerstwo Zdrowia i finansowany ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych, więc po drugiej stronie nie ma komercyjnej oferty terapeutycznej. Wsparcie przewidziano także dla rodzin i partnerów osób grających — to istotne, bo bliscy zwykle szukają pomocy wcześniej niż sam gracz.

Uzależnienie od hazardu ma jedną cechę, która odróżnia je od uzależnień od substancji: przez długi czas w ogóle go nie widać. Nie ma zapachu, nie ma zataczania się, przez lata nie ma nic poza rosnącą liczbą wymówek. Dlatego moment, w którym ktoś mówi o tym pierwszy raz na głos, jest najtrudniejszym krokiem całego procesu — i jednocześnie tym, po którym reszta staje się procedurą, którą ktoś po drugiej stronie zna i przeprowadzał już wiele razy.