Bestia w nas? Co biologia naprawdę mówi o agresji człowieka i szympansa

Zdanie „w każdym facecie siedzi bestia” robi karierę, bo jest wygodne: tłumaczy wybuch złości, rywalizację na siłowni i awanturę o miejsce parkingowe jednym machnięciem ręki w stronę ewolucji. Prymatologia mówi coś znacznie ciekawszego. Owszem, mamy z szympansem wspólnego przodka i część wspólnego repertuaru zachowań. Tyle że dane zebrane przez pięć dekad w afrykańskich lasach rozkładają ten repertuar na kawałki, które kompletnie nie układają się w prostą opowieść o wewnętrznym samcu alfa. Zobaczmy, co realnie wynika z badań Fransa de Waala, Richarda Wranghama i ich następców — i w którym momencie zaczyna się nadużycie.

Ile naprawdę dzielimy z szympansem

Popularne „98 procent wspólnego DNA” to skrót, który brzmi mocniej, niż znaczy. Konsorcjum, które w 2005 roku opublikowało w „Nature” pierwszy szkic genomu szympansa, policzyło konkretnie: od czasu rozejścia się obu linii nazbierało się około 35 milionów zmian pojedynczych nukleotydów, około 5 milionów zdarzeń insercji i delecji oraz szereg przebudów chromosomowych. To bardzo dużo materiału, na którym może pracować dobór, i jednocześnie bardzo mało, jeśli spojrzeć na całość genomu.

Druga rzecz, o której zwykle się zapomina: szympans nie jest naszym jedynym najbliższym krewnym. Bonobo (Pan paniscus) jest od nas dokładnie tak samo odległe jak szympans zwyczajny (Pan troglodytes), bo obie linie rozeszły się już po oddzieleniu się linii człowieka. A bonobo zachowuje się zupełnie inaczej. Jeśli więc ktoś wyprowadza ludzką agresję z „natury małpy”, musi najpierw wyjaśnić, dlaczego wybiera akurat jedną z dwóch równie bliskich nam małp.

Dwa rodzaje agresji, nie jedna

Kluczowe rozróżnienie zaproponował Richard Wrangham w pracy opublikowanej w „PNAS” w 2018 roku. Agresja proaktywna jest zaplanowana, chłodna, instrumentalna — napastnik wybiera moment, cel i ryzyko. Agresja reaktywna jest gorąca i impulsywna, wybucha w odpowiedzi na prowokację albo zagrożenie. Mają odmienne szlaki neuronalne, inny przebieg rozwojowy i inne czynniki wyzwalające.

Wniosek Wranghama jest kontrintuicyjny. Człowiek ma wysoką skłonność do agresji proaktywnej — tę cechę dzielimy z szympansem, ale już nie z bonobo. I jednocześnie ma niską skłonność do agresji reaktywnej w porównaniu z szympansem; pod tym względem jesteśmy bliżej bonobo. Dzięki temu rozróżnieniu stary spór o naturę ludzką okazuje się źle postawiony: linia Hobbesa i Huxleya trafnie widzi potencjał do przemocy planowanej, linia Rousseau i Kropotkina trafnie zauważa, jak rzadko wybuchamy. Obie strony mówiły o czymś innym.

Co widać w danych z lasu

Największe zestawienie opublikowano w „Nature” w 2014 roku pod kierunkiem Michaela Wilsona: 18 społeczności szympansów i 4 społeczności bonobo, obserwowane przez pięć dekad. W bazie znalazły się 152 zabójstwa dokonane przez szympansy w 15 społecznościach (58 zaobserwowanych bezpośrednio, 41 wywnioskowanych, 53 podejrzewanych) i jedno podejrzewane zabójstwo u bonobo. Struktura tych zdarzeń jest bardzo charakterystyczna: samce stanowiły 92 procent uczestników ataku i 73 procent ofiar, 66 procent zabójstw dotyczyło starć między społecznościami, a napastnicy mieli miażdżącą przewagę liczebną — mediana wynosiła osiem na jednego.

To nie wygląda jak furia. To wygląda jak kalkulacja: zaatakować wtedy, gdy ryzyko własnych strat jest bliskie zeru. Autorzy sprawdzili też hipotezę, że przemoc szympansów jest artefaktem obecności człowieka — dokarmiania, wycinki, utraty siedlisk. Zmienność wskaźników zabójstw okazała się niezwiązana z miarami ludzkiego wpływu.

Jeszcze ważniejsze dla nas jest inne porównanie. Wrangham, Wilson i Muller w „Primates” (2006) zestawili dziewięć społeczności szympansów z ludzkimi społecznościami zbieracko-łowieckimi i rolniczymi. Średnie wskaźniki śmierci z rąk współplemieńców wyszły podobne. Ale wskaźniki agresji fizycznej nieśmiertelnej — zwykłego bicia, gonienia, szarpania — były u szympansów wyższe o dwa do trzech rzędów wielkości. Innymi słowy: przeciętny szympans obrywa i bije codziennie, przeciętny człowiek w tych samych badaniach praktycznie nigdy.

Do tego dochodzi perspektywa jeszcze szersza. Zespół José Maríi Gómeza policzył w „Nature” (2016) odsetek śmierci powodowanych przez współgatunkowców u ssaków i na podstawie pozycji człowieka w drzewie rodowym przewidział dla nas wartość 2 procent. Realny poziom przemocy zmieniał się jednak w historii i autorzy wiążą te zmiany z organizacją społeczno-polityczną populacji. Filogeneza ustawia punkt wyjścia, a nie wynik końcowy.

Druga połowa obrazu: pojednanie, bonobo i pawiany

Frans de Waal opisał w 1979 roku razem z Angeline van Roosmalen coś, czego wcześniej w literaturze nie było: pojednanie i pocieszanie u szympansów. Po konflikcie przeciwnicy szukają kontaktu, obejmują się, całują, iskają. Ten sam gatunek, który organizuje śmiertelne zasadzki, ma również wbudowany mechanizm naprawy relacji — i to on decyduje o tym, że grupa nie rozpada się po każdej awanturze. W wydanej trzy lata później „Chimpanzee Politics” de Waal pokazał dodatkowo, że pozycja alfy w grupie szympansów zależy od koalicji i sojuszy bardziej niż od samej siły fizycznej. Najsilniejszy samiec bez wsparcia nie utrzymuje się na szczycie.

Bonobo bywa przedstawiane jako łagodne przeciwieństwo szympansa i hipoteza samoudomowienia (Hare, Wobber, Wrangham, „Animal Behaviour” 2012) tłumaczy to doborem przeciwko agresji samców. Rzeczywistość jest jednak bardziej ziarnista. Zespół Maud Mouginot porównał w 2024 roku w „Current Biology” czternaście lat obserwacji ogniskowych: trzy społeczności bonobo w rezerwacie Kokolopori i dwie społeczności szympansów w Gombe. U bonobo agresji samców wobec samic było mniej, a samic wobec samców więcej — zgodnie z oczekiwaniem, bo samice bonobo zwykle stoją w hierarchii wyżej. Zaskoczeniem był wynik odwrotny do stereotypu: wskaźniki agresji samiec — samiec okazały się u bonobo wyższe niż u szympansów, nawet po ograniczeniu analizy do agresji kontaktowej. Częstość i intensywność to dwie różne rzeczy.

Najmocniejszy dowód na to, że biologia nie zamyka sprawy, przyszedł jednak od pawianów. Robert Sapolsky i Lisa Share opisali w „PLoS Biology” (2004) stado obserwowane od 1978 roku, w którym w połowie lat 80. gruźlica zabiła połowę samców — i to właśnie tych najbardziej agresywnych. Dekadę później łagodny styl życia stada nadal trwał: wysokie wskaźniki iskania, bliskie relacje z samicami, rozluźniona hierarchia i niższe markery stresu u samców niskiej rangi. A ponieważ samce pawianów opuszczają rodzime stado w okresie dojrzewania, w latach 90. nie było już tam ani jednego samca pamiętającego epidemię. Kulturę przejmowali nowo przybyli.

Testosteron nie jest przełącznikiem

Skoro mowa o biologii jako wymówce, warto zamknąć wątek hormonalny. Najobszerniejsza jak dotąd metaanaliza zależności testosteron — agresja u ludzi (Geniole i wsp., „Hormones and Behavior” 2020) objęła trzy podejścia naraz: poziom wyjściowy, zmiany poziomu i eksperymentalną manipulację hormonem. Wyniki:

• poziom wyjściowy testosteronu a agresja: r = 0,054 (u mężczyzn r = 0,071; u kobiet r = 0,002, nieistotne statystycznie),
• zmiany poziomu testosteronu a agresja: r = 0,108 (u mężczyzn r = 0,162),
• podanie testosteronu jako przyczyna agresji: r = 0,046, wynik nieistotny statystycznie.

To są efekty słabe, a w wersji przyczynowej — nieodróżnialne od zera. Testosteron modyfikuje zachowanie w sytuacji rywalizacji, ale nie działa jak dźwignia, którą ktoś w środku pociąga. Argument „poniosły mnie hormony” po prostu nie ma pokrycia w danych.

Gdzie kończy się biologia, a zaczyna wymówka

Przeskok od „tak bywa w przyrodzie” do „więc tak ma być” ma swoją nazwę. G. E. Moore nazwał go w „Principia Ethica” (1903) błędem naturalistycznym i celował nim między innymi w etyków ewolucyjnych pokroju Herberta Spencera, którzy próbowali wyprowadzić dobro z faktów przyrodniczych. Sedno zarzutu jest proste: o każdej takiej definicji można sensownie zapytać „ale czy to jest dobre?”, co pokazuje, że opis i norma to dwa różne piętra.

W tym konkretnym przypadku błąd jest podwójnie kosztowny, bo wycina połowę faktów. Jeżeli nasza niska skłonność do agresji reaktywnej też jest produktem ewolucji — a taka jest teza Wranghama o samoudomowieniu człowieka, rozwinięta w „The Goodness Paradox” (2019) — to samokontrola jest dokładnie tak samo „naturalna” jak cios. Powoływanie się na małpiego przodka wyłącznie przy awanturze, a nigdy przy pojednaniu, jest wyborem, nie biologią.

Praktyczny wniosek z tego wszystkiego brzmi mniej efektownie niż „obudź w sobie bestię”, za to ma pokrycie w danych. Po pierwsze, u naczelnych status zależy od koalicji i sojuszy bardziej niż od surowej siły — to od de Waala, nie z poradnika. Po drugie, w grupach, które przetrwały, po konflikcie następuje naprawa relacji; unikanie rozmowy po awanturze jest zachowaniem gorszym niż szympansie. Po trzecie, przykład stada Sapolsky’ego pokazuje, że norma zachowania w grupie potrafi się zmienić w jednym pokoleniu i utrzymać wśród ludzi, którzy nie pamiętają, skąd się wzięła — co dotyczy tak samo szatni klubu, jak i biura.

Wspólne korzenie ewolucyjne z szympansem to fakt. Wniosek, że wobec tego wolno się zachowywać jak szympans, jest błędem logicznym — i to takim, który nazwano i opisano ponad sto lat temu.