W pigułce: WHO zaleca, by cukry wolne dawały mniej niż 10% energii z diety, a najlepiej poniżej 5%. Większość z nich nie pochodzi ze słodyczy, tylko z napojów, sosów, płatków i jogurtów smakowych.
- Cukry wolne to cukier dodany oraz cukry z miodu, syropów i soków; cukry ze świeżych owoców, warzyw i mleka się do nich nie liczą.
- Przy diecie 2500 kcal próg 10% to ok. 62 g cukrów wolnych dziennie, a próg 5% ok. 31 g.
- Cukier w składzie ukrywa się pod nazwami takimi jak syrop glukozowo-fruktozowy, dekstroza, maltodekstryna czy zagęszczony sok owocowy.
- Wiersz „w tym cukry” na etykiecie w UE obejmuje też naturalną laktozę i fruktozę, więc jogurt naturalny też wykaże cukry.
- Porównuj produkty na 100 g, nie na porcję, i sprawdzaj, na którym miejscu składu stoi cukier.
- Największy efekt daje zwykle zmiana napojów i kilku produktów jedzonych codziennie.
Słodzisz kawę jedną łyżeczką albo wcale, słodyczy prawie nie jesz, a mimo to w ciągu dnia zbiera się całkiem sporo cukru. Większość z niego przychodzi z produktów, które w ogóle nie kojarzą się ze słodkim smakiem: sosów, pieczywa, płatków śniadaniowych, jogurtów „owocowych” czy batonów reklamowanych jako zdrowa przekąska. Ten tekst pokazuje, ile cukru dodanego to faktycznie dużo, pod jakimi nazwami chowa się on w składzie i jak czytać etykietę, żeby nie dać się zmylić.
Ile cukru zaleca WHO i co to są cukry wolne
Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych z 2015 roku (Sugars intake for adults and children) zaleca, aby cukry wolne dostarczały mniej niż 10% energii z diety. To zalecenie silne, dotyczy dorosłych i dzieci. Dodatkowo WHO sugeruje zejście poniżej 5% energii, ale to zalecenie warunkowe, bo dowody na dodatkowe korzyści z tak niskiego progu są skromniejsze. Główną podstawą obu progów były dane o próchnicy zębów, a także związek nadmiaru cukru z przyrostem masy ciała.
Kluczowe jest pojęcie cukrów wolnych. WHO zalicza do nich:
- cukry dodane do żywności i napojów przez producenta, kucharza albo ciebie przy stole (cukier biały i trzcinowy, glukoza, syropy),
- cukry naturalnie obecne w miodzie i syropach,
- cukry z soków owocowych i koncentratów soków, także tych „100%”.
Poza tą definicją zostają cukry zawarte w świeżych owocach, warzywach i naturalnie w mleku. WHO wprost tłumaczy, że nie znaleziono dowodów na szkodliwość tych źródeł. Jabłko i szklanka mleka nie są więc problemem, o którym tu mowa.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w opinii z 2022 roku poszedł w podobnym kierunku: nie udało się wyznaczyć bezpiecznego górnego poziomu spożycia cukrów dodanych i wolnych, a ich ilość w diecie powinna być możliwie niska przy zachowaniu odpowiedniego odżywienia.
Ile to gramów przy typowej diecie mężczyzny
Procenty energii mało komu coś mówią, więc przeliczmy to uczciwie. Gram cukru to około 4 kcal. Zapotrzebowanie dorosłego mężczyzny zależy od masy ciała i aktywności, dlatego poniżej dwa przykładowe poziomy:
- 2500 kcal dziennie (umiarkowanie aktywny facet): 10% to 250 kcal, czyli ok. 62 g cukrów wolnych; 5% to ok. 31 g.
- 3000 kcal dziennie (ktoś, kto dużo trenuje albo pracuje fizycznie): 10% to ok. 75 g; 5% to ok. 37 g.
WHO w komunikacie do wytycznych przelicza próg 5% na mniej więcej 25 g, czyli ok. 6 łyżeczek, ale ta liczba odnosi się do diety ok. 2000 kcal. Przy większym zapotrzebowaniu twój limit w gramach rośnie proporcjonalnie. Nie traktuj tego jako zachęty: jeśli jesz więcej, bo trenujesz, nadwyżkę lepiej pokryć produktami, które oprócz energii dają białko, błonnik i mikroelementy.
Dla porównania: na etykietach w UE pojawia się „referencyjna wartość spożycia” cukrów na poziomie 90 g dziennie dla przeciętnej osoby dorosłej (2000 kcal). To wartość dla wszystkich cukrów, łącznie z tymi z owoców i mleka. Nie jest to zalecany limit cukru dodanego i nie warto mylić jej z progami WHO.
Jak nazywa się cukier w składzie produktu
Producent nie musi pisać „cukier”, żeby dodać cukier. W składzie znajdziesz go pod wieloma nazwami, a rozbicie na kilka różnych pozycji sprawia, że każda z nich ląduje niżej na liście, choć łącznie mogą stanowić sporą część produktu. Najczęstsze określenia:
- cukier, cukier trzcinowy, cukier kokosowy, cukier inwertowany,
- syrop glukozowo-fruktozowy i fruktozowo-glukozowy, syrop glukozowy, syrop kukurydziany,
- glukoza (dekstroza), fruktoza, sacharoza, maltoza, laktoza dodana jako składnik,
- maltodekstryna (formalnie nie jest cukrem, ale szybko rozkłada się do glukozy i podobnie podnosi jej poziom we krwi),
- miód, syrop klonowy, syrop z agawy, syrop daktylowy, syrop ryżowy,
- melasa, ekstrakt słodu jęczmiennego, słód,
- zagęszczony sok owocowy, koncentrat soku jabłkowego czy winogronowego, przecier daktylowy.
Ostatnia grupa zasługuje na osobną uwagę. Napis „słodzone wyłącznie owocami” brzmi zdrowo, ale koncentrat soku według WHO to wciąż cukier wolny. Organizm nie odróżnia go od zwykłego cukru w żaden szczególny sposób.
Pomaga też zasada kolejności: w UE składniki wymienia się w porządku malejącej masy. Jeśli któraś z powyższych nazw stoi na pierwszym, drugim albo trzecim miejscu, produkt najpewniej jest w dużej mierze słodzony.
Gdzie chowa się ukryty cukier
Poniżej typowe kategorie, w których cukier dodany bywa zaskoczeniem. Zawartość różni się bardzo między produktami tej samej kategorii, dlatego jedynym pewnym źródłem jest etykieta konkretnego opakowania.
Śniadanie
- Jogurty smakowe i desery mleczne: oprócz naturalnej laktozy mają zwykle dodany cukier albo słodki wkład owocowy. Jogurt naturalny ma tylko cukry z mleka.
- Płatki śniadaniowe i granola: także te z hasłami „pełne ziarno” czy „fit” bywają mocno dosładzane, często kilkoma rodzajami cukru naraz.
- Pieczywo: chleb tostowy, bułki maślane i część pieczywa „razowego” barwionego karmelem lub słodem zawierają cukier dodany, choć zwykle w niewielkich ilościach na kromkę.
Obiad i kolacja
- Sosy i dressingi: ketchup, sos barbecue, słodko-kwaśny, teriyaki, gotowe sosy do makaronu i sałatek. Porcje są małe, ale łatwo zjeść kilka.
- Wędliny i dania gotowe: niektóre wyroby mięsne i gotowe dania mają w składzie glukozę, syrop glukozowy albo dekstrozę.
Przekąski i napoje
- Batony „fit”, proteinowe i zbożowe: słodzone syropami, miodem albo daktylami. Wysoka zawartość białka nie zmienia faktu, że cukru bywa w nich sporo.
- Napoje słodzone, izotoniki, mrożone herbaty i kawy smakowe: to zwykle największe pojedyncze źródło cukrów wolnych, bo cukier w płynie nie syci i pije się go szybko.
- Soki i smoothie: nawet bez dodatku cukru zawierają cukry wolne w rozumieniu WHO.
Jak czytać tabelę wartości odżywczych
W tabeli wartości odżywczych szukaj wiersza „węglowodany” i pod nim „w tym cukry”. Tu jest pułapka, o której mało kto wie. Zgodnie z rozporządzeniem UE nr 1169/2011 „cukry” oznaczają wszystkie monosacharydy i disacharydy obecne w produkcie, bez polioli. Do tej liczby wlicza się więc i cukier dodany, i naturalna laktoza z mleka, i fruktoza z owoców.
Praktyczne konsekwencje:
- Jogurt naturalny pokaże kilka gramów cukrów na 100 g, mimo że nikt go nie słodził. To laktoza.
- Jogurt owocowy pokaże wyraźnie więcej. Różnica między nim a wersją naturalną to w przybliżeniu cukier dodany i cukry z wkładu owocowego.
- W produktach bez mleka i owoców (płatki, batony, sosy, napoje) prawie całe „w tym cukry” to cukier dodany.
- Słodziki i poliole (np. erytrytol, ksylitol) nie wchodzą do wiersza „cukry”, choć polioli dotyczy wiersz węglowodanów.
Porównuj zawsze wartości na 100 g lub 100 ml, nie „na porcję”. Porcja zalecana przez producenta bywa mniejsza niż to, co realnie zjadasz. Dopiero potem przelicz na własną porcję i odnieś do limitu z poprzedniej sekcji.
Co realnie zmienić, żeby jeść mniej cukru
Nie trzeba przewracać diety do góry nogami. Największy efekt dają zwykle zmiany w kilku produktach, które jesz codziennie:
- Zacznij od napojów. Zamiana słodzonych napojów, soków i kaw smakowych na wodę, herbatę czy kawę bez cukru to prosty sposób na odcięcie sporej części cukrów wolnych.
- Kupuj wersje naturalne i dosładzaj sam. Jogurt naturalny z owocami albo owsianka z bananem dają kontrolę nad ilością, a świeże owoce nie liczą się do cukrów wolnych.
- Sprawdź trzy–cztery produkty, które jesz najczęściej. Płatki, pieczywo, ulubiony sos. Jedno porównanie etykiet na półce wystarczy, żeby znaleźć wariant z mniejszą ilością cukru.
- Traktuj batony „fit” jak słodycze. Jeśli potrzebujesz przekąski białkowej, lepiej sprawdzają się skyr, twaróg czy garść orzechów.
- Gotuj sosy w domu albo wybieraj te, w których cukier nie stoi na początku składu.
- Zmniejszaj stopniowo. Stopniowe zmiany łatwiej utrzymać niż gwałtowny zakaz, a wiele osób zauważa, że z czasem mocno słodzone produkty przestają im tak smakować.
Cukier nie jest trucizną i nie musisz go eliminować do zera. Chodzi o to, żeby wiedzieć, skąd się bierze, bo wtedy sam decydujesz, czy chcesz go zjeść w deserze, czy przypadkiem w sosie do kurczaka.
Źródła:
- Wytyczne dotyczące spożycia cukrów u dorosłych i dzieci — WHO, 2015
- Komunikat WHO o zaleceniach dotyczących cukrów wolnych — WHO, 2015
- Górny tolerowany poziom spożycia cukrów — EFSA, 2022
- Rozporządzenie w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności (definicja cukrów, wartości referencyjne) — Parlament Europejski i Rada UE, 2011





