Sześć męskich przekonań, które warto zweryfikować

Większość przekonań o tym, jaki „powinien” być mężczyzna, nigdy nie zostaje wypowiedziana wprost. Nikt nie siada z ośmiolatkiem i nie tłumaczy mu, że od dziś ma nie prosić o pomoc. To działa inaczej: przez uwagę rzuconą na boisku, przez to, jak ojciec reaguje na własny ból pleców, przez żart w szatni. Efektem jest zestaw założeń, które w dorosłym życiu wydają się oczywiste jak grawitacja, a przy bliższym oglądzie okazują się zwykłymi zdaniami — takimi, które można sprawdzić.

Psychologia zajmuje się tym od kilkudziesięciu lat i ma na ten temat całkiem konkretne dane. Poniżej sześć przekonań, które wracają najczęściej, oraz to, co realnie o nich wiadomo.

Skąd biorą się „męskie prawdy”

Ronald Levant, jeden z pionierów psychologii mężczyzn, opisał to zjawisko jako paradygmat napięcia roli płciowej (gender role strain). Sedno tego podejścia jest takie, że problemem nie jest bycie mężczyzną, tylko rozjazd między sztywną normą a tym, jak wygląda prawdziwe życie. Norma mówi „ogarniaj sam”, życie regularnie serwuje sytuacje, w których samemu się nie da — i w tej szczelinie rodzi się napięcie, wstyd oraz poczucie, że coś jest z tobą nie tak.

Drugi kawałek układanki dostarczyli Joseph Vandello i Jennifer Bosson. W serii pięciu eksperymentów opublikowanych w „Journal of Personality and Social Psychology” (2008) pokazali, że męskość jest powszechnie postrzegana jako stan niepewny: coś, co trzeba zdobyć i stale potwierdzać, w przeciwieństwie do kobiecości, którą badani traktowali jako stan przychodzący z wiekiem. Gdy mężczyznom podawano informację zwrotną sugerującą „niemęski” wynik testu, odczuwali wyraźnie silniejsze zagrożenie niż kobiety w analogicznej sytuacji, a samo zagrożenie męskości uruchamiało u nich myśli o agresji fizycznej. Kolejne badania tego zespołu („Personality and Social Psychology Bulletin”, 2009) powiązały ten mechanizm z realnymi zachowaniami agresywnymi.

To tłumaczy, dlaczego niektóre przekonania trzymają się tak mocno. Nie chodzi o to, że facet w nie głęboko wierzy. Chodzi o to, że złamanie ich grozi utratą czegoś, co i tak wydaje się chwiejne.

Sześć przekonań, które warto zweryfikować

1. „Prawdziwy facet radzi sobie sam”

To przekonanie ma najlepszą dokumentację ze wszystkich — i wypada najgorzej. Zespół Y. Joela Wonga przeprowadził metaanalizę 78 prób badawczych obejmujących łącznie 19 453 uczestników („Journal of Counseling Psychology”, 2017). Wniosek: im silniejszy konformizm wobec tradycyjnych norm męskich, tym gorsze wskaźniki zdrowia psychicznego, a jeszcze wyraźniejszy był związek z niechęcią do szukania pomocy psychologicznej.

Najciekawsze jest jednak to, że autorzy rozbili „męskość” na pojedyncze normy. Trzy z nich wiązały się z gorszymi wynikami mocno i konsekwentnie: poleganie wyłącznie na sobie, dążenie do władzy nad kobietami oraz nastawienie typu „playboy”. Samowystarczalność wyszła więc na osobny czynnik ryzyka, a nie na cnotę. Warto rozróżnić dwie rzeczy, które język skleja w jedno: zaradność (umiem ogarnąć) jest czymś innym niż izolacja (nie wolno mi poprosić).

2. „Emocje to słabość”

Levant opisał wzorzec nazwany normatywną aleksytymią męską — wyuczoną trudnością w rozpoznawaniu i nazywaniu własnych emocji, mierzoną skalą NMAS (jej krótką wersję opisano w „Journal of Counseling Psychology” w 2019 roku). Kluczowe słowo to „wyuczoną”. To nie jest deficyt biologiczny ani brak uczuć, tylko brak wprawy w słowniku, którego przez lata nikt nie ćwiczył.

Emocja, która nie dostaje nazwy, nie znika. Wychodzi kanałem, który w męskiej socjalizacji jest dozwolony: przez rozdrażnienie, milczenie, ucieczkę w pracę po godzinach albo w alkohol. Z zewnątrz wygląda to jak charakter. Od środka bywa nierozpoznanym lękiem albo obniżonym nastrojem.

3. „Mężczyźni nie płaczą”

Ad Vingerhoets i Lauren Bylsma, badacze zajmujący się płaczem od strony emocji („Emotion Review”, 2016), zwracają uwagę, że płacz emocjonalny jest zachowaniem swoiście ludzkim i pełni funkcję sygnału społecznego — komunikuje bezradność i uruchamia u obserwatorów gotowość do udzielenia wsparcia. Zakaz płaczu nie jest więc kwestią estetyki. To wyłączenie jednego z najstarszych mechanizmów proszenia o pomoc, jaki mamy w wyposażeniu.

4. „Do lekarza idzie się, dopiero jak nie da się wytrzymać”

Michael Addis i James Mahalik w klasycznym już artykule w „American Psychologist” (2003) pokazali, że szukanie pomocy nie jest stałą cechą charakteru, tylko decyzją zależną od kontekstu. Mężczyzna sięgnie po pomoc łatwiej wtedy, gdy problem wydaje mu się częsty i „normalny”, gdy nie odbiera prośby jako utraty kontroli i gdy grupa, w której funkcjonuje, reaguje na to bez kpiny.

Skala konsekwencji jest niebagatelna. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, publikując w 2018 roku wytyczne dotyczące pracy psychologicznej z chłopcami i mężczyznami, przytoczyło dane ze Stanów Zjednoczonych: mężczyźni umierają tam w wyniku samobójstwa około 3,5 raza częściej niż kobiety, żyją średnio o niespełna pięć lat krócej, a ci o silnie tradycyjnych przekonaniach na temat męskości korzystają z profilaktycznej opieki zdrowotnej mniej więcej o połowę rzadziej.

5. „Przyjaźnie skończyły się razem ze szkołą”

Bardzo popularne zdanie po trzydziestce i bardzo kosztowne. Metaanaliza Julianne Holt-Lunstad i współpracowników („PLoS Medicine”, 2010) objęła 148 badań i 308 849 osób. Wynik: osoby o silniejszych relacjach społecznych miały o około 50% wyższe szanse przeżycia w okresie obserwacji, a efekt utrzymywał się niezależnie od wieku, płci i wyjściowego stanu zdrowia. Najsilniej działały złożone wskaźniki integracji społecznej, najsłabiej samo mieszkanie z kimś pod jednym dachem — czyli liczy się jakość kontaktu, a nie obecność ludzi w pobliżu.

Autorzy porównali siłę tego czynnika do dobrze udokumentowanych czynników ryzyka zgonu. To stawia „nie mam czasu na kumpli” w innym świetle niż zwykły wybór stylu życia.

6. „Twardy facet nigdy nie odpuszcza”

Tu wraca mechanizm niepewnej męskości. Skoro status trzeba stale potwierdzać, każde wycofanie się — z treningu mimo kontuzji, z projektu, z kłótni — bywa odbierane jako ubytek. Stąd trenowanie na zerwanym ścięgnie, przemilczane wyniki badań i „damy radę” wypowiadane wtedy, gdy rady nie ma. Wytrwałość jest realną zaletą i nikt jej tu nie kwestionuje. Problem zaczyna się tam, gdzie przestaje być wyborem, a staje się jedynym dostępnym trybem.

Nie każda cecha kojarzona z męskością jest problemem

Ta sama metaanaliza Wonga daje ważne zastrzeżenie, o którym rzadko się wspomina w dyskusjach o „toksycznej męskości”. Norma określana jako prymat pracy — mocne nastawienie na zawodowe osiągnięcia — nie wykazała istotnego związku z żadnym z badanych wskaźników zdrowia psychicznego. Innymi słowy: dane nie mówią, że męskość jako całość szkodzi. Mówią, że szkodzą konkretne, dające się wskazać elementy, przede wszystkim izolacja i traktowanie innych z pozycji siły.

Drugie zastrzeżenie z tej samej pracy: konformizm wobec norm męskich silniej wiązał się z pogorszeniem funkcjonowania społecznego niż z klasycznymi wskaźnikami psychologicznymi. Pierwsze, co się sypie, to zwykle relacje — z partnerką, z dziećmi, ze znajomymi. Nastrój psuje się później i często dopiero on skłania do reakcji.

Jak sprawdzić własne przekonania w praktyce

Weryfikacja przekonania nie polega na przekonaniu siebie, że jest fałszywe. Polega na sprawdzeniu, czy działa. Kilka konkretów:

• Wyciągnij zdanie na wierzch. Przekonania działają najskuteczniej, dopóki są tłem. Zapisz je dosłownie, tak jak brzmi w twojej głowie: „nie będę zawracał komuś głowy takim drobiazgiem”.
• Zrób test odwrócenia. Gdyby kolega opowiedział ci dokładnie to samo o sobie, czy uznałbyś, że jest słaby? Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, masz do czynienia z regułą stosowaną wybiórczo, a nie z prawdą o świecie.
• Policz koszt. Ile kosztowało cię trzymanie się tej zasady w ostatnim roku — w wizytach odłożonych na później, w rozmowach nieodbytych, w treningach robionych na zaciśniętych zębach?
• Zaplanuj mały eksperyment. Jeden telefon do znajomego bez konkretnego powodu. Jedna badanie kontrolne, na które umawiasz się w tym tygodniu, a nie „po sezonie”. Jedno zdanie o tym, jak się faktycznie czujesz, powiedziane osobie, która to udźwignie.
• Nazywaj emocje precyzyjniej. Zamiast „jestem wkurzony” spróbuj rozróżnić rozczarowanie, bezsilność, zmęczenie i strach. To umiejętność techniczna, którą się ćwiczy jak każdą inną.
• Sprawdzaj, kto na tym zyskuje. Część „męskich prawd” powstała po to, żeby ktoś inny miał spokój — pracodawca, rodzic, trener sprzed dwudziestu lat. To nie znaczy, że są ci do czegokolwiek potrzebne dziś.

Żadne z tych przekonań nie wzięło się ze złej woli. Były kiedyś użyteczne, w innych warunkach i przy innej długości życia. Dane pokazują jednak, że część z nich przestała zarabiać na siebie — a rozpoznanie tego nie ma nic wspólnego z rezygnacją z bycia mężczyzną. Jest raczej tym samym, co robisz z planem treningowym, który przestał dawać efekty: sprawdzasz, co nie działa, i zmieniasz to.

Jeśli mierzysz się z myślami samobójczymi lub kryzysem psychicznym, pomoc jest dostępna całodobowo i bezpłatnie: Centrum Wsparcia — 800 70 2222, Telefon Zaufania dla Dorosłych — 116 123. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112.