Czy pieniądze dają szczęście? Badania, próg 75 tysięcy i depresja milionerów

Pytanie brzmi banalnie, a odpowiedź naukowa okazała się jedną z najbardziej zawiłych historii we współczesnej psychologii ekonomicznej. Przez dekadę powtarzano, że powyżej 75 tysięcy dolarów rocznie pieniądze przestają poprawiać samopoczucie. Potem inne badanie pokazało coś przeciwnego. A na końcu autorzy obu prac usiedli razem do danych i wyszło im, że obaj mieli rację — tylko o innych ludziach.

Poniżej masz tę historię po kolei, bez skracania jej do chwytliwego progu, którego dziś już nikt poważnie nie broni.

Skąd wziął się próg 75 tysięcy dolarów

W 2010 roku Daniel Kahneman i Angus Deaton z Princeton (obaj później uhonorowani Nagrodą Nobla z ekonomii — Kahneman w 2002, Deaton w 2015) opublikowali w PNAS analizę ponad 450 tysięcy odpowiedzi z sondażu Gallup-Healthways Well-Being Index, prowadzonego codziennie na tysiącu dorosłych Amerykanów.

Kluczem był podział szczęścia na dwie różne rzeczy. Dobrostan emocjonalny to jakość codziennego doświadczenia: częstość i intensywność radości, stresu, smutku, złości. Ocena życia to coś zupełnie innego — osąd, który wydajesz, gdy się zatrzymasz i pomyślisz, jak ci idzie (mierzony drabiną Cantrila, od 0 do 10).

Wynik: ocena życia rosła równomiernie wraz z logarytmem dochodu, bez końca. Dobrostan emocjonalny też rósł, ale — jak napisali autorzy — bez dalszej poprawy powyżej rocznego dochodu około 75 tysięcy dolarów. Stąd słynne zdanie, że wysoki dochód kupuje satysfakcję z życia, ale już nie codzienne szczęście.

Warto zapamiętać dwie rzeczy, które w popularnych streszczeniach ginęły. Po pierwsze, chodziło o dolary z lat 2008–2009, więc kwota była zaniżona względem dzisiejszych realiów. Po drugie, ta sama praca pokazała, że niski dochód wyraźnie pogłębia ból emocjonalny towarzyszący rozwodowi, chorobie i samotności. Bieda nie tylko obniża ocenę życia — ona zaostrza każdy inny cios.

Rewizja: lepszy pomiar i próg znika

Dekadę później Matthew Killingsworth z Wharton School podszedł do tematu inaczej. Zamiast pytać ludzi wieczorem, czy wczoraj odczuwali radość, zbierał raporty w losowych momentach dnia, przez aplikację, i pytał wprost: jak się czujesz teraz? Zebrał 1 725 994 takie raporty od 33 391 pracujących dorosłych Amerykanów.

Różnica dotyczyła też skali. Kahneman i Deaton używali pytań rozstrzygnięcia (tak albo nie), Killingsworth — skali ciągłej. W jego danych zarówno dobrostan doświadczany, jak i ocena życia rosły liniowo z logarytmem dochodu, przy czym nachylenie u lepiej zarabiających było równie strome jak u gorzej zarabiających. Żadnego plateau powyżej 75 tysięcy. Żadnego progu, przy którym oba rodzaje dobrostanu zaczynałyby się rozjeżdżać.

Publikacja z 2021 roku miała w tytule wprost: dobrostan doświadczany rośnie wraz z dochodem także powyżej 75 tysięcy dolarów rocznie. Media ogłosiły, że słynny próg właśnie upadł.

Rozstrzygnięcie: wszystko zależy od tego, jak szczęśliwy jesteś na starcie

Tutaj historia robi się ciekawa. Zamiast wymieniać się polemikami, Killingsworth i Kahneman zaprosili do współpracy Barbarę Mellers i przeprowadzili adversarial collaboration — procedurę, w której naukowcy o sprzecznych stanowiskach wspólnie analizują dane, żeby ustalić, skąd bierze się rozbieżność. Efekt ukazał się w PNAS w 2023 roku pod tytułem „Income and emotional well-being: A conflict resolved”.

Ponowna analiza danych Killingswortha ujawniła, że spłaszczenie krzywej istnieje — ale wyłącznie u najmniej szczęśliwej części populacji. U około 15–20 procent osób z dolnej części rozkładu szczęścia poziom dobrostanu rośnie szybko w niskich dochodach, po czym gwałtownie wypłaszcza się przy 100 tysiącach dolarów, osiągając nachylenie bliskie zeru i statystycznie nieistotne.

U reszty obraz jest inny. Wśród szczęśliwszych osób dobrostan rośnie stale wraz z logarytmem dochodu, a w najszczęśliwszej grupie (górne 30 procent) tempo wzrostu powyżej 100 tysięcy wręcz przyspiesza. Uśrednienie tych przeciwstawnych krzywych daje właśnie tę ładną, prostą zależność liniowo-logarytmiczną, którą Killingsworth opisał w 2021 roku.

Autorzy wyjaśnili też własne błędy, i to jest najmocniejsza część tej pracy. Pytania rozstrzygnięcia użyte przez Kahnemana i Deatona dawały efekt sufitowy: bardzo wielu badanych osiągało maksymalny wynik, więc narzędzie po prostu nie odróżniało stopni szczęścia w górnym zakresie. Ich miara mierzyła w praktyce nieszczęście. Gdyby opisali rezultaty w kategoriach ubywania cierpienia, a nie przybywania szczęścia, wniosek byłby trafny. Killingsworth z kolei przeoczył zjawisko, bo przyjął, że populacja jest jednorodna, i policzył średnią.

Praktyczny sens tego wszystkiego da się streścić jednym zdaniem: pieniądze znacznie skuteczniej usuwają cierpienie, niż dodają radości. Jeśli twoje nieszczęście ma źródło pozafinansowe, wyższy dochód powyżej pewnego poziomu przestaje na nie działać.

Jak duży jest ten efekt w praktyce

Nawet tam, gdzie zależność jest realna, jej siła bywa zaskakująco skromna. Autorzy pracy z 2023 roku podali kilka porównań, które dobrze kalibrują wyobraźnię. Czterokrotna różnica w dochodach odpowiada mniej więcej efektowi opiekowania się osobą zależną, jest dwa razy większa niż efekt bycia w związku małżeńskim, mniej więcej równa efektowi tego, że jest weekend, i stanowi niecałą jedną trzecią efektu bólu głowy.

Czterokrotność. Nie podwyżka o kilkanaście procent, tylko dochód pomnożony przez cztery — żeby uzyskać tyle, ile daje wolna sobota.

Dane międzynarodowe komplikują sprawę dalej. Zespół Andrew Jebba przeanalizował Gallup World Poll, ponad 1,7 miliona osób na świecie, i zidentyfikował punkty nasycenia: około 95 tysięcy dolarów dla oceny życia oraz 60–75 tysięcy dla dobrostanu emocjonalnego, z dużą zmiennością między regionami. W niektórych częściach świata dochody powyżej punktu nasycenia wiązały się nawet z niższymi ocenami życia. Z drugiej strony ekonomiści Betsey Stevenson i Justin Wolfers, analizując tę samą klasę danych, nie znaleźli dowodów na nasycenie w ogóle. Spór o kształt krzywej trwa.

Osobna zagadka dotyczy poziomu krajów. Richard Easterlin i współpracownicy pokazali, że w perspektywie dziesięciu lat i dłuższej wzrost zamożności państwa nie przekłada się na wzrost deklarowanego szczęścia jego obywateli, choć w krótkim okresie jedno idzie z drugim — szczęście spada w recesjach i rośnie w okresach wzrostu.

Najbliżej odpowiedzi przyczynowej podchodzi badanie szwedzkie. Erik Lindqvist, Robert Östling i David Cesarini zbadali graczy loterii od 5 do 22 lat po losowaniu. Duże wygrane dały trwały wzrost satysfakcji z życia, utrzymujący się ponad dekadę i bez oznak zanikania. Ale wpływ na bieżące szczęście i zdrowie psychiczne był istotnie mniejszy. Mediatorem długofalowej poprawy okazała się satysfakcja z własnej sytuacji finansowej — czyli, mówiąc po ludzku, spokój o pieniądze.

Depresja milionerów: ile w tym prawdy

Skoro pieniądze działają, skąd popularna opowieść o przygnębionych bogaczach? Sprawdźmy, co pokazują dane zebrane bezpośrednio wśród majętnych.

Grace Donnelly z Harvard Business School i współpracownicy przebadali dwie próby, łącznie ponad 4 tysiące milionerów. Wyniki są dwa. Po pierwsze, dopiero przy bardzo wysokich poziomach majątku — powyżej 8 milionów dolarów w pierwszym badaniu i 10 milionów w drugim — bogatsi milionerzy okazywali się szczęśliwsi od mniej bogatych, przy czym różnice były umiarkowane. Po drugie, przy kontroli wielkości majątku ci, którzy go zarobili, byli umiarkowanie szczęśliwsi od tych, którzy go odziedziczyli.

To ważny wynik, bo mówi coś innego niż popularna narracja. Milionerzy w tych danych nie są przygnębieni. Są umiarkowanie szczęśliwsi od innych milionerów dopiero po przekroczeniu kolejnego, znacznie wyższego progu — a największą różnicę robi to, czy majątek jest ich zasługą.

Sama kategoria „depresji milionerów” pochodzi w dużej mierze z gabinetów terapeutycznych, nie z badań populacyjnych. Psychoterapeuta Paul Hokemeyer, autor książki „Fragile Power” (2019), opisuje wzorce, które obserwował u zamożnych pacjentów: syndrom oszusta i poczucie bycia niegodnym własnego sukcesu, relacje, w których otoczenie traktuje ich jak źródło finansowania, oraz izolację wynikającą z tego, że o kłopotach bogatego człowieka źle się słucha.

Te obserwacje są cenne jako hipoteza i bezwartościowe jako statystyka. Pochodzą od ludzi, którzy sami zgłosili się po pomoc psychologiczną, więc z definicji opisują grupę, która ma problem. Można z nich wyciągnąć wniosek, że pieniądze zmieniają rodzaj kłopotów, a nie że je likwidują. Nie da się z nich wyciągnąć wniosku o częstości depresji wśród zamożnych.

Co z tego wynika dla ciebie

Zbierając to wszystko w rzeczy, które da się zastosować:

• Najsilniej pieniądze działają na dole skali. Wyjście ze stresu finansowego daje największy zwrot — i to działa zarówno na ocenę życia, jak i na codzienne emocje. Poduszka finansowa to inwestycja w zdrowie psychiczne.
• Powyżej progu bezpieczeństwa liczą się krotności, a nie procenty. Skoro poczwórny dochód odpowiada mniej więcej efektowi weekendu, podwyżka o 8 procent nie zmieni twojego samopoczucia i nie warto poświęcać jej wolnego czasu ani snu.
• Jeśli jesteś nieszczęśliwy z powodów pozafinansowych, wyższy dochód tego nie naprawi. To najlepiej udokumentowany wniosek z pracy z 2023 roku — właśnie w tej grupie krzywa się wypłaszcza.
• Sposób wydawania ma znaczenie porównywalne z kwotą. Elizabeth Dunn, Lara Aknin i Michael Norton pokazali w Science, że wydawanie większej części dochodu na innych wiąże się z wyższym poziomem szczęścia — w badaniu przekrojowym, w badaniu podłużnym oraz w eksperymencie z losowym przydziałem, gdzie osoby wylosowane do wydania pieniędzy na kogoś innego były potem szczęśliwsze od tych, które wydały je na siebie.
• Zarobione bije odziedziczone. W danych o milionerach źródło majątku było istotnym predyktorem — poczucie sprawstwa robi robotę, której sama kwota nie zrobi.

Odpowiedź na pytanie z tytułu brzmi więc: tak, pieniądze dają szczęście, tylko znacznie mniej, wolniej i bardziej wybiórczo, niż podpowiada intuicja. Kupują przede wszystkim brak problemów, których nie musisz mieć. Reszta zależy od rzeczy, których na koncie nie widać.